از نوسازی علمی تا کنشگری تمدنی؛ بازخوانی رسالت حوزه در مواجهه با بحران‌های ملّی

 نوسازی ظرفیت‌های علمی و چابک‌سازی نهادی، نه یک انتخاب، بلکه الزامی برای استمرار مرجعیت دینی و پاسخگویی به مسائل مستحدثه در تراز حکمرانی اسلامی تلقی می‌شود. این هم‌اندیشی با نقد انفعال نهادی در برابر گسل‌های اجتماعی و فرهنگی تأکید کرد. ضرورت گذار از ساختارهای ایستا به حکمرانی هوشمند و مسئله‌محور و تدوین پروتکل‌های عملیاتی برای مدیریت بحران و ایجاد داشبورد آنلاین رصد وضعیت اجتماعی از جمله الزامات درونی است که برای نهادهای علوم اسلامی در برابر تهدیدهای ملّی باید نسبت به اجرای آن اقدام نمایند.

به گزارش خبرنگار اجتهاد، سومین شور از نخستین نشستِ ششمین دورۀ اجلاسیه «توسعه و توانمندسازی علوم اسلامی» با موضوع «علوم اسلامی در برابر تهدیدهای ملّی» در مشهد مقدس برگزار شد. این شور که در تداوم مباحث مربوط به چابک‌سازی علمی و نهادی علوم اسلامی برگزار گردید، مقدمه و لازمه رسالت‌های ملّی و بین‌المللی علوم اسلامی را الزامات درونی شامل چابک‌سازی، نوسازی و ظرفیت‌سازی علمی و نهادی دانسته و به نقد، تحلیل و تدوین محورهای بیانیۀ پایانی با تمرکز بر نقش‌آفرینی فعال علوم اسلامی در مواجهه با تهدیدهای ملی و بحران‌های اجتماعی اختصاص یافت تا این بیانیه به عنوان مقدمه نشست‌های دیگر ششمین دوره اجلاسیه مورد استفاده قرار گیرد.

ضرورت نوسازی و امتداد اجتماعی علوم اسلامی

در آغاز شور سوم، با مرور مباحث پیشین، بر این نکته تأکید شد که رکن اساسی در مواجهه با بحران‌ها، نوسازی، چابک‌سازی و توسعه ظرفیت‌های علمی است. راهبران علوم اسلامی و مهمانان حاضر در جلسه، ضرورت کاربردی‌سازی محتوای علم را مورد واکاوی قرار داده و تصریح کردند که محتوای علوم اسلامی باید بدون تغییر در ریل سنتی خود، به سوی حل مسائل اجتماعی امتداد یابد. در این رویکرد، علم صرفاً در محتوا خلاصه نمی‌شود، بلکه «نهاد علم» شامل نظامات اقتصادی، فرهنگ علم‌ورزی و منزلت علمی نیز باید در یک نگاه دستگاهی بازسازی شود.

بیانیه پایانی؛ از توصیف واقعیت تا تحلیل آینده‌نگرانه

بخش عمده‌ای از شور سوم به ساختار و محتوای بیانیه نهایی اختصاص یافت. راهبران علوم اسلامی تأکید کردند که بیانیه نباید صرفاً صورتی تکراری، ملال آور و انفعالی داشته باشد، بلکه باید با رویکردی آینده‌نگرانه، لایه‌های پنهان تحولات اجتماعی را نشانه رود و یک بیانیه روبه جلو و متناسب با شرایط روز باشد.

یکی از چالش‌های مطرح شده، لزوم تمایز میان «بیان نظر» و «ارائه تحلیل» بود؛ بدین معنا که بیانیه باید بتواند واقعیت‌های میدانی را با دقت آماری و بدون قضاوت‌های پیشینی بشناسد و سپس بر اساس آن، تحلیلی قوی و نوآورانه ارائه دهد تا موجب ارتقای منزلت علمی و اجتماعی عالمان علوم اسلامی باشد نه آنکه موجب سرزنش آنها شود.

محورهای راهبردی در پیوند دین و جامعه

در تدوین پیش‌نویس مطالبات و الزامات کنشگری حوزه، محورهای ذیل به عنوان اولویت‌های اساسی مورد توجه قرار گرفت:

خروجی‌محوری در دانش‌های حوزوی: ضرورت دارد امتداد اجتماعی خروجی علومی نظیر کلام، فلسفه و فقه و نسبت آن با دانش‌های غیرحوزوی به وضوح تبیین شود و برای کاربردی‌سازی آنها برنامه‌ریزی صورت گیرد.

تقویت ارتباطات اجتماعی: روحانیت باید ضمن حفظ پیوند خود با لایه‌های مختلف جامعه در مناسک سنتی مانند نماز جماعت برنامه‌های عملیاتی فراتر از آن تعریف کرده و ارتباطی نظام‌مند و مستمر برقرار نماید.

توجه به شکاف نسلی و مسئله زنان: تمرکز بر مطالبات جوانان، برطرف کردن فاصله‌های نسلی و بازخوانی حقوق زن و خانواده با تکیه بر تجارب گذشته، از ضرورت‌های گریزناپذیر در متن بیانیه قلمداد شد.

روایت‌گری تاریخی و استقلال نهاد دین

در ادامه، بر اهمیت «روایت حوزه از خود» تأکید شد. پیشنهاد گردید حوزه به عنوان یک نهاد مستقر هزارساله که تجربه مواجهه با بحران‌های عظیمی همچون هجوم مغول را در کارنامه دارد، نباید از بحران‌های کنونی دچار هراس شود. تغییر روایت تاریخ و تبیین این نکته که ریشه‌های تمدنی جدید نیز می‌تواند در معارف اصیل اسلامی یافت شود (مشابه رویکرد میرزای نائینی در تنبیه الامه)، از راهکارهای تقویت موضع حوزه به شمار آمد. همچنین، بر ضرورت استقلال نهاد دین در مناسبات بین‌المللی و بازتعریف اقتصاد علم بدون وابستگی دولتی برای حل مسائل ملی تأکید شد.

الگوی تصمیم‌سازی سریع و رصد هوشمند

پایان‌بخش این هم‌اندیشی، توافق بر سر اصولی همچون «چابکی در تشخیص»، «الگوی تصمیم‌سازی سریع» و «هم‌افزایی فرانهادی» بود. راهبران علوم اسلامی پیشنهاد دادند با تشکیل دبیرخانه دائمی، این اصول را به دستورالعمل‌های اجرایی در مراکز پژوهشی تبدیل کنند تا علومی همچون فقه و حقوق، با استفاده از داده‌های کلان و رصد هوشمند جامعه، بتوانند مدل‌های اجتماعی کارآمدی را برای آینده نظام اسلامی ترسیم نمایند. این میثاق اعلام می‌دارد که عینی‌سازی دانش، سنگ‌بنای اقتدار اجتماعی علوم اسلامی در عصر حاضر است.

بخوانید: گزارش شور اول: نوسازی ظرفیت‌های درونی؛ رسالت علوم اسلامی در برابر تهدیدهای ملّی

بخوانید: گزارش شور دوم: چابک‌سازی نهادی و بازمعنایی ظرفیت‌های فقهی؛ راهبرد عبور از انفعال در برابر تهدیدهای ملی