شبکه اجتهاد اجتهاد و اصول فقه, حکومت و قانون, اقتصاد و بازار, عبادات و مناسک, فرهنگ و ارتباطات, خانواده و سلامت
اساتید حاضر در نشست مطرح کردند: بدون اصلاح فرآیندهای نهادی و پیوند نظاممند میان فقه و علوم مدرن، مقابله با بحرانهای نوپدید ملی ناممکن خواهد بود./ علوم اسلامی زمانی در برابر تهدیدها مقاوم خواهد بود که بتواند محصولی برتر و رقابتی در بازار نیازهای اجتماعی ارائه دهد./ ظرفیتسازی نهادی به معنای ایجاد ساختاری است که در آن فقه از دادههای دقیق علوم تجربی و سایر تخصصهای دانشگاهی در خدمت اهداف کلان اسلامی برای صدور احکام کارآمد بهره ببرد./ گاهی دانشی که اصالتاً برای اداره جامعه ساخته شده (فقه)، از کرسی محوریت خارج شده و جای خود را به مباحث انتزاعی داده است که قدرت تجویز عملیاتی ندارند.
به گزارش خبرنگار اجتهاد، ششمین اجلاسیه هماندیشی توسعه و توانمندسازی علوم اسلامی با محوریت «علوم اسلامی در برابر تهدیدهای ملی»، نخستین نشست خود را به میزبانی مشهد مقدس برگزار کرد. در شور دوم این نشست که به موضوع «چابکسازی و ظرفیتسازی نهادی» اختصاص داشت، اساتید و راهبران علوم اسلامی در فضایی علمی به کالبدشکافی موانعی پرداختند که مانع از امتداد اجتماعی دانش فقه در لایههای عینی جامعه شده است. اساتید حاضر در این نشست تأکید کردند که بدون اصلاح فرآیندهای نهادی و پیوند نظاممند میان فقه و علوم مدرن، مقابله با بحرانهای نوپدید ملی ناممکن خواهد بود.
گزارش عصبشناسی اغتشاشات و لزوم تغییر الگوی حکمرانی
استاد مجتبی الهی خراسانی، در ابتدای این شور علمی با قرائت نتایج یک پژوهش آماری که توسط تیمی از متخصصان و پژوهشگران علوم شناختی پیرامون تحلیل وقایع و اغتشاشات اخیر کشور انجام شده بود، به تبیین ریشههای عصبشناختی تهدیدهای ملی پرداخت.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه مشهد با استناد به این گزارش پژوهشی، تصریح کرد که تهدید ملی صرفاً در ابعاد امنیتی خلاصه نمیشود، بلکه «بحران عصبشناسی» در قسمتی از مردم منجر به احساس درماندگی فرد آختهشده میگردد و این یکی از ریشههای بنیادین خشونتهاست.
بر اساس یافتههای این گزارش که توسط استاد الهی خراسانی ارائه شد، حکمرانی در مواجهه با این تهدیدها باید از الگوی «آمیگدالمحور» (Amygdala) که مبتنی بر کنترل، تنبیه و واکنشهای هیجانی است، به سمت الگوی «پیافسیمحور» (پیشپیشانی) حرکت کند که بر عقلانیت و افزایش احساس کنترل فردی متمرکز است.
بر اساس این پژوهش چابکسازی نهادی در این مسیر، شامل اقداماتی نظیر «اصلاح روایتهای رسانهای» و «مبارزه با فساد محسوس» منجر میشود تا فشار روانی نسل جدید کاهش یافته و امید به اصلاح در درون ساختار، جایگزین میل به تغییرات ناگهانی یا مهاجرت روانی گردد.
مدلسازی؛ حلقه مفقوده میان استنباط فقهی و محصول کارآمد
استاد حمید واسطی، دیگر سخنران این نشست بود که به تبیین «زیستبوم کارآمدی» پرداخت و با بیان اینکه تهدیدهای واقعی همیشه از جنس «استضعاف و استخفاف» در باورها و محصولات هستند، تأکید کرد که علوم اسلامی زمانی در برابر تهدیدها مقاوم خواهد بود که بتواند محصولی برتر و رقابتی در بازار نیازهای اجتماعی ارائه دهد.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی معتقد است که ضعف کنونی در تبدیل «فتوا» به «مدل اجرایی» است. وی پیشنهاد داد برای چابکسازی، باید مراکز پژوهشی و آموزشی از حالت صرفاً نظری به سمت مراکز «مدلساز و محصولساز» حرکت کنند. این مراکز باید بتوانند فرآیندهای یاددهی و یادگیری را بر اساس روایاتی همچون «العلم بالاستعمال» به سمت حل مسئله در میدان سوق دهند.
وی خاطرنشان کرد که اگر مدلهای برخاسته از دانش اسلامی در آزمایشگاههای سیاستی به صورت نمونه اجرا شده و کارآمدی خود را نشان دهند، مخاطب عام بدون نیاز به تبیینهای کلامی پیچیده، به سمت آن محصول جذب خواهد شد.
نقد انزوای دانشگاه و لزوم تلفیق عملیاتی با دانش روز
استاد احمد ترابی در بخش دیگری از این شور علمی، با رویکردی انتقادی به واکاوی شکاف میان حوزه و دانشگاه پرداخت و با اشاره به اینکه در چهل سال گذشته، گفتگوها درباره وحدت حوزه و دانشگاه غالباً در سطح کلیات باقی مانده است، بر لزوم عینیسازی این پیوند تأکید کرد.
این استاد حوزه و دانشگاه با ذکر مصادیقی از علوم تجربی و پزشکی، یادآور شد که حوزه علمیه برای مقابله با بحرانهای اقتصادی و اجتماعی، گریزی از تعامل با دانش دانشگاهی ندارد.
استاد ترابی با ابراز نگرانی از انزوای بخشی از بدنه استادی دانشگاه که خود را در حل مسائل نظام سهیم نمیبینند، بخشی از چابکسازی نهادی را مستلزم ایجاد انگیزههای درونی در نخبگان دانست.
وی تأکید کرد که ظرفیتسازی نهادی به معنای ایجاد ساختاری است که در آن، تخصص دانشگاهی در خدمت اهداف کلان اسلامی قرار گیرد و فقه نیز از دادههای دقیق علوم تجربی برای صدور احکام کارآمد بهره ببرد.
بحران هویت و ضرورت بازگشت به فقه اداره جامعه
استاد علی رضایی تهرانی، با اشاره به ضرورت امتداد اجتماعی فقه، به چالشهای هویتشناختی در نهادهای علمی اشاره کرد و گفت: متأسفانه پس از دههها، هنوز در بدیهیات نحوه مداخله در مسائل اجتماعی دچار تردید هستیم!
این استاد حوزه علمیه به نزاعهای علمی میان طرفداران «سیاست متعالیه» و «فقه سنتی» اشاره کرد و گفت که گاهی دانشی که اصالتاً برای اداره جامعه ساخته شده (فقه)، از کرسی محوریت خارج شده و جای خود را به مباحث انتزاعی داده است که قدرت تجویز عملیاتی ندارند.
استاد رضایی تهرانی تأکید کرد که چابکسازی نهادی به معنای بازتعریف جایگاه فقه در پیوند با کنشهای تجویزی است؛ و اگر بخواهیم در برابر تهدیدهای ملی بایستیم، باید نهادهای حوزوی قدرت پاسخگویی به مسائل مستحدثه در حوزههایی نظیر بورس، ارز دیجیتال و اخلاق زیستی را پیدا کنند و این امر جز با رعایت انضباط فقهی در کنار نگاه معاصر به مسائل محقق نخواهد شد.
نقشه راه کاربردیسازی؛ از کشف معرفت تا عینیتبخشی اجتماعی
در این نشست، یک الگوی ششمرحلهای برای کاربردیسازی و ظرفیتسازی علوم اسلامی بیان شد که شامل مراحل زیر است:
۱. کشف معرفت و آموزش منسجم بر اساس نظام موضوعات
۲. طراحی وضع مطلوب (آرمانشهر اسلامی در هر حوزه)
۳. کشف دقیق نیازها و تهدیدهای میدانی
۴. طراحی الگوها و مدلهای عملیاتی (مدلسازی)
۵. تحقق در جامعه و عینیتبخشی (اجرای نمونه)
۶. حل مسائل کلان از طریق بازخوردگیری مستمر از میدان
درپایان اساتید و راهبران علوم اسلامی در شور دوم ششمین اجلاسیه هماندیشی توسعه علوم اسلامی در مشهد مقدس، به این نتیجه رسیدند که «چابکسازی نهادی» بدون «تحول در متدولوژی»، «پذیرش واقعیتهای اجتماعی» و «عینیت بخشی و امتداد اجتماعی علوم» میسر نیست. همچنین برای مقابله با تهدیدهای ملی، نهادهای علمی باید از حالت دفاعی خارج شده و با تولید بستههای سیاستی پیشینی، ارکان حاکمیتی را در ریلگذاری صحیح اسلامی یاری رسانند، تا از هزینههای ناشی از آزمون و خطا در مدیریت کلان کشور کاسته شود.
بخوانید: گزارش شور اول: نوسازی ظرفیتهای درونی؛ رسالت علوم اسلامی در برابر تهدیدهای ملّی
