قالب وردپرس افزونه وردپرس
خانه / آخرین اخبار / به بهانه حوادث گنبد و مشهد؛ غدیر، انقلاب و وحدت اسلامی/ محمد قطرانی
به بهانه حوادث گنبد و مشهد؛ غدیر، انقلاب و وحدت اسلامی/ محمد قطرانی

یادداشت؛

به بهانه حوادث گنبد و مشهد؛ غدیر، انقلاب و وحدت اسلامی/ محمد قطرانی

شبکه اجتهاد: انقلاب اسلامی از آغازین روزهای پیروزی خود، مساله امت اسلامی و وحدت میان مسلمین را به عنوان یکی از اهم شعارهای خود در دستور کار قرار داده و در برهه‌های مختلف نیز صدق عملی خود را در تحقق این شعار به نمایش گذاشت.

فراتر از وحدت میان مسلمین، انقلاب با دستور کار قرار دادن محورهایی مانند «دوگانه استکبار-استضعاف»، «جبهه جهانی مستضعفین» و… دایره وحدت را فراتر از مسلمانان قرار داد و غیر و دشمن خود در فضای پر از ظلم و ستم دنیا را، نه دوگانه­‌های فرقه‌­ای و مذهبی و نه غیریت‌­سازی­‌های دینی بلکه جبهه کفر، ظلم و استکبار در دنیا قرار داد. امام خمینی(ره)، رهبر کبیر انقلاب اسلامی در پیام پذیرش قطعنامه، آرزو و آرمان خود را این گونه معرفی کردند: «ان شاءالله ما نخواهیم گذاشت از کعبه و حج، این منبر‏‎ ‎‏بزرگی که بر بلندای بام انسانیت باید صدای مظلومان را به همۀ عالم منعکس سازد و‏‎ ‎‏آوای توحید را طنین اندازد، صدای سازش با امریکا و شوروی و کفر و شرک نواخته‏‎ ‎‏شود؛ و از خدا می خواهیم که این قدرت را به ما ارزانی دارد که نه تنها از کعبۀ مسلمین، که‏‎ ‎‏از کلیساهای جهان نیز ناقوس مرگ امریکا و شوروی را به صدا درآوریم.»[۱]

اما در عین حال انقلاب در ایران در جامعه­‌ای شیعی انجام شده و از همان ابتدا نیز دوگانه وحدت اسلامی و تهی شدن از ثوابت مذهب به شدت مطرح شد که در راس این دوگانه­‌سازان طرفداران نگاه سنتی به شیعه و عمدتا مخالف نظریه وحدت اسلامی بودند.

«عید غدیر خم» و واقعه نصب امیرالمومنین(ع) به ولایت جامعه اسلامی یکی از نقاط عطف هویت شیعی است که در طول تاریخ نیز شیعیان از آن به انحاء مختلف دفاع کرده اند. رهبران انقلاب اسلامی نیز هیچ­گاه نسبت به غدیر بی­‌تفاوت نبودند و همیشه از آن به عنوان نشان تشیع سخن گفته اند.

البته نقطه تاکید رهبران انقلاب اسلامی بر مسالۀ غدیر متفاوت از خوانش سنتی آن است. یکی از ثوابت اندیشۀ خمینی کبیر، عدم جدایی دین از سیاست است که نقطۀ افتراق جدی میان او و قرائت­‌های دیگر دینی اعم از سنی و شیعه ایجاد می­کند. این اندیشۀ برگرفته از حاق دین یکی از نقاط برجسته و روشنش در مساله غدیر هویدا است. از همین رو امام(ره) در یکی از معدود سخنرانی­‌های خویش در مورد غدیر فرموده بودند: «و اینکه این قدر صدای غدیر بلند شده است و این قدر برای غدیر ارج قائل شده‌اند- و ارج هم دارد- برای این است که با اقامه ولایت یعنی با رسیدن حکومت به دست صاحب حق، همه این مسائل حل می‌شود، همه انحرافات از بین می‌رود.»[۲] حتی ایشان در این سخنرانی، امیرالمومنین(ع) را مایه شرافت بخشی به غدیر می­دانند و نه بالعکس و ولایت در غدیر را ولایت معنویه امام نمی­دانند بلکه آن را ولایت به معنی حکومت بعد از نبی(ص) تفسیر کرده‌­اند.

مقام معظم رهبری نیز که تقریبا هر ساله در سالروز غدیر سخنرانی داشته اند، پرتکرارترین مساله ای که بر آن تاکید داشته اند، «امر حکومت و سیاست امت» بوده و حتی در سال ۹۵ مبتنی بر همین اندیشه فرمودند: «قاعده‌ی حکومت و اقتدار و قدرت‌مداری در جامعه‌ی اسلامی، با غدیر معیّن شد و پایه‌گذاری شد؛ اهمّیّت غدیر این است. اهمّیّت غدیر فقط این نیست که امیرالمؤمنین را معیّن کردند؛ این هم مهم است امّا از این مهم‌تر این است که ضابطه را معیّن کردند، قاعده را معیّن کردند»[۳] امری که در نگاه سنتی به غدیر کمتر توجه می­شود.

اما در سخنرانی­های رهبری، یکی دیگر از نقاط پرتکراری که در سالهای مختلف مشاهده می­شود، نگرانی ایشان از این مساله است که نکند غدیر موجب اختلاف میان فرق اسلامی گردد. روشن است که نقاط عطف اختلافی مانند غدیر خم، ایام فاطمیه و… ظرفیت تفرقه­‌افکنی بیشتری نسبت به سایر مناسبت­های تاریخی دارد و این نگرانی کاملا عقلایی و بجاست. از همین روست که دائما بر این مساله هشدار داده اند که مبادا غدیر دستمایه تفرقه­‌افکنی دشمنان شود. ایشان در سال ۱۳۷۹ در سخنرانی خود فرموده بودند: «فهم علما و دانشمندان – همانند فهم خود حضّار آن حادثه – از این عمل پیغمبر، که دست امیرالمؤمنین را بلند کرد و فرمود: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» این بود که پیغمبر، امیرالمؤمنین را برای جانشینىِ خود نصب کرد. نمیخواهیم وارد مسأله شیعه و سنّی و اختلافات و درگیری‌های اعتقادی شویم – دنیای اسلام تا امروز هرچه از دعوای شیعه و سنی کشیده، بس است! – ولی معرفتی که در این کلام عمیق پیغمبر وجود دارد، باید درست فهمیده شود»[۴]

برای نمونه دیگر ایشان در سالروز عید غدیر در سال ۱۳۹۳ فرمودند: «آنچه امروز ما باید به آن توجّه کنیم، این است که مسئله‌ى غدیر یک مسئله‌ى اعتقادى است؛ شیعه و پیروان مکتب اهل بیت و مکتب امامت، به مسئله‌ى غدیر پایبندند؛ این پایه و اساس تفکّر شیعه است؛ بدون تردید، و جاى بحث نیست. کسانى که شبهه دارند و کسانى که بحث دارند، میتوانند در محافل علمى، در مجالس تخصّصى، بنشینند راجع به این بحث کنند؛ منطق شیعه قوى، حجّت شیعه حجّت قاطع و بدون تردیدى است؛ لکن این در زندگىِ عمومى مسلمانان، در همگامىِ مسلمانان با یکدیگر، در برادرى مسلمانان با یکدیگر، باید اثر نگذارد. مسئله‌ى اختلاف بین فِرَق مسلمان – چه فرقه‌ى شیعه و سنّى، و چه فِرَق گوناگونى که در درون دو فرقه‌ى اساسى اسلامى وجود دارد – یکى از مراکز طمع دشمنان اسلام بوده است، نه فقط دشمنان تشیّع در طول سالهاى متمادى سعى شده است بین مسلمانان اختلاف به‌وجود بیاید چون اختلاف بین مسلمانان، موجب میشود که همّت مسلمانان، نیروى مسلمانان، انگیزه‌هاى مسلمانان، صرف همین دعواهاى درونى و داخلى بشود؛ به مسائل بیرونى خود، به دشمنان بزرگ خود توجّه نکنند.»[۵]

اما یکی از نقاط صحبت رهبری که کمتر تحلیل یا درک شده، اشارۀ گذرای ایشان به این نکته است که غدیر حتی می­تواند موجب وحدت میان مسلمین نیز گردد. در این صحبت ایشان نقل قولی از کلام شهید مطهری تحت عنوان «الغدیر و وحدت اسلامی»، را بیان می­کنند و می­فرمایند: «دشمن میخواهد مسئله‌ی غدیر را یک مایه‌ی برادرکشی و جنگ و خونریزی قرار بدهد؛ در حالی که غدیر میتواند وسیله‌ی ائتلاف و برادری مسلمانها با هم باشد. مرحوم شهید مطهری (رضوان‌اللَّه‌علیه) قبل از انقلاب یک مقاله‌ی مفصلی درباره‌ی کتاب «الغدیر» علامه‌ی امینی نوشتند و ثابت کردند که الغدیر علامه‌ی امینی، وسیله‌ی وحدت مسلمین است. بعضی خیال میکردند کتاب الغدیر ممکن است مایه‌ی افتراق بشود. ایشان میگوید اگر درست فکر کنیم، درست عمل کنیم و سنجیده پیش برویم، کتاب الغدیر مایه‌ی وحدت دنیای اسلام است. برادران اهل سنت ما هم میتوانند در یک محیط خالی از پیش‌داوری به منابع غدیر مراجعه کنند؛ یا میپذیرند، یا نمیپذیرند. در هر دو صورت، چه بپذیرند و چه نپذیرند، این معنا مسلّم است که قضیه‌ی غدیر هیچ‌گونه جنگ و دعوای بین پذیرنده و نپذیرنده به وجود نمی‌آورد و اختلافات را ایجاب نمیکند. برای شیعیان هم همین‌طور است. شیعیان هم خدا را شکر کنند که از طرف پروردگار به نعمت این اعتقاد و معرفت متنعم شدند. آن برادرهایی هم که این حقیقت را قبول نکردند، یا مراجعه نکردند، یا اطلاع ندارند و یا نتوانستند ذهن‌های‌شان را قانع کنند، آنها هم اعتقادی ندارند. این، اختلاف و درگیری را ایجاب نمیکند» [۶]

تاکید ایشان بر این است که اگر درست فکر کنیم و عمل کنیم الغدیر می تواند مایه وحدت شود، اما این مساله لوازم مهمی از جمله شناخت از فضای جهان اسلام دارد. یکی از موانع جدی وحدت در میان مسلمانان، مساله تلقی نادرست از یکدیگر است. شیعه در طول تاریخ در میان عامۀ مسلمانان به عنوان یک جمعیت انحرافی و رافض وحدت و اتحاد جامعه مسلمین شناخته و اعتقادات بسیار غلط و دور از واقعی نیز به شیعیان نسبت داده شده است. یکی از پژوهشگران در مورد تلقی برخی جوانان تحصیلکرده منطقه افریقای سیاه در مورد شیعیان می­نویسد:

«تصویری که از شیعه داریم طبیعتا تصویر ناخوشی است؛ یعنی یک متدین عادی دقیقا نمیداند از چه چیز شیعه بدش می آید اما میداند که مساله نامطلوبی در این میان است؛ اما قشر تحصیل کرده و کتابخوان اساسا اولین چیزی که با شنیدن لفظ شیعه به ذهنشان می آید، عدم پذیرش نبوت حضرت محمد (ص) است. از نظر شیعه قرآن باید بر حضرت علی نازل میشد و با اشتباه جبرئیل به پیامبر نازل شده است. پس پیامبر پیامبر نیست و او حق حضرت علی را غصب کرده است. برای همین شیعیان در اذان‌های‌شان اشهد ان محمد رسول الله نمی گویند و به جای آن اشهد ان علیا ولی الله میگویند. مساله دوم؛ لعن و سب خلفا و صحابی و همسران پیامبر است. (از حالت صحبت‌های‌شان معلوم بود که منزجرکننده ترین قسمت بخش ماجرا اینجاست. کانه مساله نخست با وجود وخامت غیرقابل باور است اما مساله دوم قطعی است.) مساله سوم: تحریف قرآن؛ شیعه معتقد است که بخشی از قرآن توسط پیامبر و صحابه ایشان تحریف شده و آیاتی که در مورد حضرت علی وجود داشته از قرآن خارج شده است. مساله چهارم: شیعیان اهل سنت را مسلمان نمیدانند. از نظر شیعیان اهل سنت کافر، اهل دوزخ و منحرفند. مساله پنجم: شیعیان شاخه ای از خوارج هستند که از اسلام خارج شده اند.»[۷]

مرکز پژوهشی پیو[۸] در سال ۲۰۱۲ نظر سنجی تحت عنوان «مسلمانان جهان؛ وحدت و تنوع» منتشر کرده و در پرسشی تحت عنوان این که آیا شیعیان را مسلمان! می دانید به نتایج قابل توجهی رسیده است. در این گزارش ۵۳ درصد مردم مصر، ۵۰ درصد مردم مراکش، ۴۳ درصد مردم اردن و… اساسا شیعیان را مسلمان نمی­دانند. روشن نیست که اساسا نگاه دستۀ دیگری که شیعیان را مسلمان می­دانند به پیروان مکتب اهل بیت(ع) چگونه بوده است.

پس اگر گفته می­شود که غدیر می­تواند مایه وحدت جامعه اسلامی شود، و یا سخنانی از این قبیل همه در راستای روشن­‌سازی چهرۀ شیعه و در راستای دفاع است و نه سیاست تهاجم به طرف مقابل و جریانی که در سالهای اخیر تحت عنوان استبصار سعی در گسترش کمّی نگاه به شیعه داشته است. طبعا راه معرفی درست شیعه در میان توده­‌ها در درجه اول با رویکرد رفتاری قابل پیگیری است. همان چیزی که در روایات اهل بیت(ع) در برخوردهای رفتاری اخلاقی با مردم دیده می­شود.

از سوی دیگر عده ای گمان میکنند که بیان نقاط عطف و ممیزات هویتی شیعه جز با طعنه به اعتقادات اهل سنت امکان پذیر نیست (مانند ردیه یکی از اهل علم بر سخنان نادرست یکی از بزرگان اهل سنت بلوچستان در مورد کرونا و کشاندن ماجراهای تاریخی مانند جنگ احد به جوابیه خویش) اما مسلک و روش معلمان انقلاب اسلامی چیز دیگری را نشان می­دهد. مرحوم شهید سید محمد باقر صدر(ره) یکی از افراد بی‌­بدیل در این زمینه است. برای مثال یکی از پژوهشگران عرصۀ اندیشه شهید صدر در این باره می­گوید: «دورترین کتاب شهید صدر از جهان اهل‌سنت که خودش در دورانی مایل به چاپ آن نبود کتاب «فدک در تاریخ» است که شهیدصدر در حدود سیزده سالگی نوشته است. قضیه فدک یک موضوع محل درگیری بین شیعه و سنی است؛ اما شهیدصدر این کتاب را به‌گونه‌ای‌ نوشته که می‌توان آن را با طیب خاطر به یک سنی اهدا کرد، بدون اینکه احساس شود این سنی نسبت به شما و مذهب شما دید منفی پیدا کند؛ بلکه با افتخار می‌توانید بگویید ما این قدر منطقی در مورد یکی از پر نزاع‌ترین موضوعات بین دو مذهب صحبت می‌کنیم. این فقط به این دلیل نیست که وقتی اسمی از خلفا می‌برد، احترام می‌گذارد بلکه به این دلیل است که در بحث، مبتنی بر تفکر سنی با سنی گفت‌و‌گو می‌کند و بالاتر از این، سطح بحث را با یک سری بدیهیات انسانی پیش می‌برد؛ یعنی شما اگر یک متخصص مذهبی هم نباشید، از منطق این بحث پذیرندگی در شما ایجاد می‌شود.» [۹]

این رویه در دیگر آثار مرحوم شهید صدر(ره) نیز قابل ردیابی است. شهیدصدر هم در ادبیات بیان محتوا مسائل رایجی که باید در فضای اسلامی رعایت شود، مثل احترام به بزرگان اهل‌سنت، ادبیات مناسب و پرهیز از تندی و غیره را کاملا رعایت کرده است. هم بالاتر از این، سعی می‌کند محتوایی که تولید می‌کند، اگر چه مبنایش کاملاً شیعی است اما به نحوی این محتوا را پردازش کند که سنی احساس نکند که با این محتوا تعارض دارد.[۱۰]

با این رویکرد، یعنی اولا دغدغه تنویر افکار عمومی نسبت به شیعیان(و نه رویکرد شیعه‌­سازی) و ثانیا روش درست بیان هویت و ممیزات شیعی می­توان امید داشت که غدیر بتواند مایۀ وحدت اسلامی بشود.

————————————————-

پانوشت:

[۱] صحیفه امام، ج ۲۱، ص ۸۱

[۲] صحیفه امام، ج ۲۰، ص ۱۱۱

[۳] https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=34429

[۴] https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3056

[۵] https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=27896

[۶] https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3374

[۷] http://shouba.ir/مردم نگاری تصور غیر شیعیان از تشیع؛ متعه، قمه زنی، انکار پیامبر و تحریف قرآن از نشانه‌های تشیع؛ مسعود صدر محمدی

[۸] https://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-executive-summary/

[۹] http://shouba.ir/ بررسی دلایل نفوذ اندیشه شهید صدر در جهان اسلام؛ امید موذنی

[۱۰] برای نمونه دیگر به کتاب امامان اهل بیت(ع) ایشان و دفاعشان از چرایی خلافت امیرالمومنین(ع) بعد از نبی اکرم(ص) مراجعه کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Real Time Web Analytics