قالب وردپرس افزونه وردپرس
خانه / آخرین اخبار / توجه به اختلاف نسخه­‌ها، سرچشمه‌­ای برای فهم بهترِ احادیث/ محمد خراسانی
توجه به اختلاف نسخه­‌ها، سرچشمه‌­ای برای فهم بهترِ احادیث/ محمد خراسانی

بررسی یک نمونه؛

توجه به اختلاف نسخه­‌ها، سرچشمه‌­ای برای فهم بهترِ احادیث/ محمد خراسانی

اختصاصی شبکه اجتهاد: گاهی با کوشش بسیار در فهم واژگان و عبارت یک حدیث، باز هم می‌­بینیم دشواری‌هایی در آن­ها وجود دارد که درک معنای آن را با چالش روبرو می­‌سازد. در چنین مواردی، یکی از احتمال­‌هایی که باید در ذهن ما پررنگ شود، رخ دادن یک یا چند تصحیف است که زمینه­‌ساز گره‌­خوردگی در عبارت شده است. و در چنین حالتی، یک راه چارۀ بسیار مهم، جستجو در پی نسخه‌­های دیگر از آن کتاب است تا ببینیم آن عبارت در نسخه‌­های دیگر، اختلاف چشم­‌گیری دارد یا خیر. گاه با مراجعه به نسخه­‌های دیگر، می­‌بینیم که عبارت در آن­ها به گونه‌­ای دیگر آمده که معنای حدیث با توجه به آن، بسیار روان­تر شده و گره از عبارت باز می­‌شود. این یادداشت کوتاه در پی آن است که با بررسی یک نمونۀ عینی، این مسئله را روشن‌­تر سازد.

در سال گذشته (۱۴۴۲ق)، نسخه‌­ای ارزشمند از احادیث مولای متقیان امام علی (ع) در میان میراث زیدیۀ یمن به همت دار الحدیث به چاپ رسید.[۱] پس از چندی که از تحقیق این کتاب بر پایۀ تک­ نسخه‌­ای که از آن در دست بود، گذشت، نگارنده با جستجوی فراوان به نسخه‌­ای دیگر از این کتاب دست یافت و دریافت که برخی از واژگان احادیث در این دو نسخه، تفاوت­‌های مهمی دارند.

در این میان، یکی از مهم­ترینِ این تفاوت­‌ها در حدیث پنجاه و نهم[۲] به چشم می‌­خورد که عبارتِ آن چنین است:

«رَاکِبُ العَزْرِ[۳] بِالرَّحْمَهِ أَوْلَى مِنْهُ بِالعَطِیَّهِ».

گفتنی است که این حدیث، جزو احادیثی است که با جستجوی فراوان در هیچ یک از منابع فریقین یافت نشد. از این رو، نمی‌­توان به کمک احادیث مشابه به معنا و نیز واژگانِ اصیل آن نزدیک شد.

آن چه به ذهن قاصر نگارنده پس از تلاش بسیار در واکاوی احتمال­‌های معنایی این حدیث رسید، این بود که معنای آن احتمالا بایستی چنین باشد:

«کسی که دست رد به سینۀ کسی می‌­زند، اما این کار را به همراه مهربانی و نرمی انجام می‌­دهد، بهتر از کسی است که بخشش نیز می­‌کند، اما بخشش او (عطیّه) همراه با خشونت و پرخاش است». این معنا با پیش‌­زمینه‌ای که از آیۀ کریمه ۶ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَهٌ خَیْرٌ مِنْ صَدَقَهٍ یَتْبَعُها أَذىً۵ [۴] در ذهن نگارنده وجود داشت، بیان شد.

اما با این وجود در نهایت، اشاره شد که هم­چنان این عبارت روان نیست و هنوز هم گرهی در آن احساس می‌شود. به ویژه که معنای پیش­گفته با واژگان حدیث چندان سازگار نیست؛ چرا که در عبارتِ آن، «أولى منه بالعطیه» وجود دارد و مرجع ضمیر در «منه» به همان «راکب العزر» باز می­‌گردد و در این صورت، نتیجه این می‌­شود: «أولى من راکب العزر بالعطیه»؛ حال آن­که روشن است که این ترکیب، نادرست است؛ چرا که چنان که گذشت، «عزر» به معنای رد کردن و «عطیّه» به معنای بخشش است و این دو باهم متناقض­اند.

از این رو، سرانجام نیز با تصریح به برجای ماندن گره در عبارت، و به خاطر دسترسی نداشتن به نسخه‌­ای دیگر، و نیز نبودِ هیچ حدیث مشابهی برای این حدیث، نگارنده راهی برای رمزگشایی از معنای آن نیافت و به ناچار آن را وانهاد.

اما اکنون که نسخه‌­ای دیگر از این احادیث یافت شده است، باید گفت که با نگاه به عبارت این حدیث در آن، اختلافی چشم­گیر دیده می‌­شود؛ زیرا  عبارت در نسخۀ تازه‌­یاب چنین خوانده می‌­شود:

«رَاکِبُ العَزْرِ بِالرَّحْمَهِ أَوْلَى مِنْهُ بِالغبطه».[۵]

«غِبطه» در لغت به معنای «حسن الحال» آمده است.[۶] روشن است که این معنا نیز، در خور این عبارت نیست و معنای محصّلی برای عبارت از آن برنمی‌­آید. نیز در لغت آمده است که «و غَبَطْتُ‏ فلانا، أی: أحببتُ أن أکون مثله‏».[۷] همان­طور که در فارسی نیز، وام­واژۀ «غبطه» با همین معنا به جای «حسادت» (که بارمعنایی منفی دارد) به­‌کار می­‌رود. اما این معنا نیز سازگار با سیاق عبارت نیست و هم­چنان اشکال مرجع ضمیر پابرجاست.

از این رو، این احتمال پررنگ می‌­شود که این واژه در واقع، «الغیظه» باشد که ناسخ یا خودش به اشتباه دو نقطۀ زیر یاء را با فاصله از هم گذاشته است، به گونه‌­ای که پنداشته می­‌شود نقطۀ دوم، متعلق به «ط» و برای تمییز آن از «ظ» است و یا در نسخۀ مادر، نقطه‌ها این گونه از هم دور بوده‌­اند که باعث شده، ناسخِ این نسخه، این واژه را اشتباها «الغبطه» بپندارد و او نیز نقطه‌­ها را مثل همان نسخۀ مادر بنگارد.

به هر روی، «الغیظه» در لغت، به معنای خشم و غضب آمده است. در واقع، «الغیظه» گونۀ دیگری از مصدر برای ریشۀ (غ­ی­ظ) است که مصدرِ دیگرِ آن یعنی «الغیظ» برای ما آشناتر است؛ چرا که «الغیظ» در قرآن کریم نیز آمده و کاربستِ آن نیز به مراتب بیش­تر است.[۸] اما با این همه، در برخی منابع، به مصدر «الغیظه» نیز تصریح شده است.[۹] وکاربرد آن نیز ـ گرچه کم­تر ـ  در برخی موارد دیده می‌شود.[۱۰] البته در برخی استعمال­‌ها، «الغیظه» به معنای مصدر مرّه (یک بار) دانسته­ شده[۱۱] که باز هم منافاتی ندارد؛ زیرا ممکن است گاهی «ه» برای معنای مرّه و گاهی برای معنای نوع به‌­کار رود. بلکه در این جا، رعایت سجع کلام نیز، اقتضا دارد که از «ه» استفاده شده باشد تا با «الرحمه» هم­آهنگ شود.

گفتنی است در این صورت، معنای حدیث نیز شکل روشن­‌تری به خود می­‌گیرد که بر خلاف معنای پیش­گفته‌­ای که نگارنده در تحقیق خود آورده است، با عبارت حدیث، کاملا سازگار است؛ زیرا معنای حدیث چنین می‌­شود:

«کسی که [به هر دلیلی] دست رد به سینۀ کسی دیگر می‌­زند، سزاوارتر آن است که این کار را با نرمی و ملاطفت انجام دهد، نه با پرخاش و تندی».[۱۲]

نگارنده به زودی شرح بیش­تری دربارۀ این نسخۀ تازه­‌یاب و ویژگی­‌های آن و مقایسۀ تفصیلی­‌ترِ آن با نسخۀ پیشین بیان خواهد نمود، ان شاء الله تعالی.

نگارۀ (۱): حدیث در نسخۀ تازه­یاب (خط سوم از بالا)

نگارۀ (۲): حدیث در نسخۀ پیشین (خط پنجم از بالا)

در همین جا به مناسبت یادکرد از احادیث ارزشمند این کتاب، شایسته است این نکته را نیز تذکر دهم که برخلاف آن­چه برخی پنداشته‌­اند،[۱۳] به نظر نمی‌­رسد احادیث این کتاب ـ جز حدیث آغازین ـ از کتاب علی (ع) باشد. توضیح این که سندی که در آغاز این احادیث آمده به امام جواد (ع) می‌­رسد که می­‌فرمایند:

«أَخْبَرَنِی أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الرِّضَا بْنِ مُوسَى قَالَ: فِی کِتابِ عَلِیٍّ، یَعْنِی عَلِیَّ بْنَ أبِی طَالِبٍ: ابْنُ آدَمَ أَشْبَهُ شَیْءٍ بِالْمِعْیَار…».[۱۴]

با توجه به همین عبارت، پنداشته شده که احادیث این کتاب، جملگی از کتاب علی (ع) است؛ در حالی که درنگ در بقیۀ احادیث و سیاق آن­ها تردیدی باقی نمی­‌گذارد که تنها همان حدیث نخستِ کتاب، از کتاب علی (ع) نقل شده و بقیه، فرمایش­‌هایی از حضرت امیر المؤمنین (علیه‌السلام) ـ حال به گونۀ شفاهی یا جز آن ـ است که ارتباطی با کتاب علی (ع) ندارد. این نکته را نگارندۀ این سطور هنگام تحقیق نسخه دریافته بود، اما متأسفانه فراموش نمود تا در چاپ کتاب بدان اشاره نماید و در این جا شایستۀ است گوشزد شود.

نویسنده: محمد خراسانی، طلبه حوزه علمیه قم- دانشجوی ارشد علوم قرآن و حدیث پردیس فارابی

————————

[۱] أحادیث أمیر المؤمنین علی (ع) بروایه عبدالعظیم الحسنی و  بإملاء القاضی جعفر بن أحمد الیمانی، (به تحقیق نگارنده)، قم، دار الحدیث، ۱۴۴۲ق.

[۲] به شماره­ گذاری­ ای که در تحقیق کتاب انجام شده است (نکـ: همان، ص۹۰).

[۳]در هر دو نسخه (چه نسخۀ پیشین و چه نسخۀ تازه­یاب) این واژه این­گونه نوشته شده است: «العرر» (بدون هیچ نقطه­ای). همان­گونه که در تحقیق نسخه و نیز ترجمۀ آن نیز اشاره نموده ­ام، به نظر می­ رسد این واژه، «العزر» به معناى رد کردن و پس زدن (برای نمونه، نکـ: ابن درید، جمهره اللغه، ج‏۲، ص۷۰۵) باشد.

[۴]بقره: ۲۶۳.

[۵] در نسخه، زیرِ «ط» نیز نقطه گذاشته شده تا با «ظ» اشتباه نشود.

[۶] برای نمونه، نکـ: خلیل بن احمد، العین، ج‏۴، ص۳۸۸.

[۷] نکـ: همان.

[۸] برای نمونه، نکـ: آل ‏عمران: ۱۱۹؛ ۱۳۴.

[۹] برای نمونه، نکـ: ابوعمرو دانی (د. ۴۴۴ق)، الفرق بین الضاد و الظاء، ص۴۵.

[۱۰] برای نمونه، نکـ: ابونعیم اصفهانی، معرفه الصحابه، ج۲، ص۷۲۸.

[۱۱] برای نمونه، نکـ: مرزوقی، شرح دیوان الحماسه، ص۵۵۳.

[۱۲] در ترجمۀ عبارت از ترجمۀ تحت اللفظی خودداری شد. نیز برای توضیح بیش­تر و روشن­تر شدن معنا از چند واژۀ مترادف کنار یکدیگر استفاده شد؛ گرچه اقتضای ترجمۀ فنّی چنین نیست.

[۱۳] نکـ: انصاری، «مجموعه‌­ای از احادیث امام­زاده عبدالعظیم الحسنی از کتاب علی (ع) در سنت زیدیه»، پایگاه کاتبان، بررسی­‌های تاریخی(۴ خرداد ۱۳۹۸ش).

[۱۴] احادیث امیرالمؤمنین علی (ع) بروایه عبدالعظیم الحسنی و إملاء القاضی جعفر الیمانی، ص۶۳.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Real Time Web Analytics