قالب وردپرس افزونه وردپرس
خانه / آخرین اخبار / شهر اسلامی تبلوری از کارکردگرایی اسلامی
شهر اسلامی تبلوری از کارکردگرایی اسلامی

محمد جواد استادی،‌ دبیر نسخه انگلیسی شبکه اجتهاد؛

شهر اسلامی تبلوری از کارکردگرایی اسلامی

شبکه اجتهاد: جستارهایی چون شهر اسلامی، زیارتی و دینی در بازه‌­های زمانی گوناگون در مجامع و رسانه‌­های ما بازتاب داشته‌اند. این روزها مسئله بافت پیرامونی حرم مطهر رضوی و هویت دینی این دغدغه­‌ها را دوباره برجسته ساخته است. این نوشتار به این بهانه به بازتعریف شهر اسلامی از منظر کارگردایی اسلامی می‌پردازد.

دین اسلام با جامعیت خویش برای همه ابعاد فردی و اجتماعی، دنیوی و اخروی انسان برنامه و پیش­بینی دارد. به عبارت بهتر کارکرد دین برای همه حوزه‌­های عمومی و خصوصی زندگی انسان مشخص و برنامه‌­ریزی شده است و نمی‌­توان عرصه‌­ای را یافت که اسلام نسبت به آن بی­‌تفاوت باشد. از منظر فرهنگی دین مجموعه‌­ای از مناسک است که ضمن ارتباط گسترده با یکدیگر منجر به تقویت ایمان می­‌شوند.

بنابراین بعد اجتماعی دین بسیار مهم بوده و بر خلاف آن که عده‌­ای تلاش دارند آن را به سطح باورهای فردی تقلیل دهند امری اجتماعی است. نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران نیز از این حیث متفاوت با تمام الگوهای حکومتی جهان است که تمام اجزایش باید پیوندی مشخص با ایدئولوژی اسلامی داشته باشد. در چنین نظامی به جز حوزه‌­های خصوصی تمام حوزه‌­های عمومی و جمعی باید در چارچوب دین تعریف شوند و عمل نمایند.

مفهوم شهر نیز خارج از این مبنا نیست. تصور فیزیکی از شهر به معنی مجموعه‌­ای از ساختمان­ها، معماری­‌ها و امکانات سطحی‌­ترین نگاه به شهر است، در حالی که شهر را باید محلی برای انباشت و پروش تجارب مختلف زیستی انسان دانست. مجموع دیدگاه‌­های مختلفی که درباره شهر وجود دارد از تام ترنر، استفن مارشال، کلود فیشر و دورکیم گرفته تا مانوئل کاستلز همگی جنبه مهم ارتباطات اجتماعی و تراکم پویایی و تحرک را نقطه مشترک تعریف شهر می‌­دانند. بر اساس آن­چه در مطالعات نظری پیرامون شهر وجود دارد می­توان سازمان اجتماعی پیچیده،‌ ریخت­شناسی ویژه،‌ وجود­ نهادهای متنوع فرهنگی، ‌اقتصاد، ‌سیاسی و اجتماعی و ریخت­‌شناسی متمایز فرهنگی و شخصیتی را که با حضور مجموعه‌­ای از انسان­ها بروز می‌­یابد مؤلفه‌­های مشترک مفهوم شهر دانست.

برای نگارنده در اصل این تعریف بنیادین که میان اندیشمندان جهانی مشترک است مناقشه­ای نیست اما اختلاف این­جا شکل می­‌گیرد که نسبت اضلاع این تعریف با دین اسلام چه خواهد بود؟ شهر در نگره اسلامی از چه ریخت‌­شناسی متمایزی با دیگر فرهنگ­ها برخوردار است یا سازمان اجتماعی شهری چه نسبتی با مبانی اسلامی خواهد داشت؟

نگارنده این سطور که به کارکردگرایی اسلامی معتقد است از همین منظر اسلامی به شهر می­‌نگرد. هر نظامی از بخش­های مختلفی تشکیل شده است و هر بخشی وظیفه خاصی را بر عهده دارد. عملکرد این بخش­های مختلف در کنار یکدیگر کارکرد نهایی آن نظام را به وجود می­‌آورد. بدیهی است هیچ بخشی بدون کمک بخش دیگر سودی نداشته و اگر یکی از بخش­های آن نظام به درستی عمل نکند عملکرد کل آن مجموعه آسیب خواهد دید و کارکرد نهایی و تعریف شده خویش را نخواهد داشت.

شهر یک نظام اجتماعی پیچیده است که از بخش­های مختلفی تشکیل شده است. از منظر کارکردگرایی اسلامی چنان­چه این بخش­های مختلف از رویکرد دینی برخوردار نباشند در نهایت با شهری که اسلامی باشد مواجه نخواهیم بود. بر همین اساس فارابی معتقد است که شهر و خانه زیستی باید سایه ملکوت باشد. شهر به عنوان مهم­ترین بستر نمود فعالیت­های فردی و اجتماعی انسان نمی­‌تواند بی­ارتباط با رویکردها و کارکردهای دینی باشد. ابن سینا این اندیشمند نامی مسلمان می‌­نویسد: «در نظام سیاسه الاخبار، اهل مدینه در جست­وجوی به دست آوردن خوشبختی این جهانی و آن جهانی، کوشش و با هم مشارکت می‌کنند» پس شهر باید ظرفیت و کارکرد لام برای دست­یابی به وجوه گسترده‌­ای که اشاره گردید داشته باشد.

قرآن کریم نیز به عنوان یکی ا­ز مهم­ترین منابع سازنده زیست ما به شهر اشاره دارد. در سوره بلد می‌­خوانیم که: «قسم به این شهر مقدس، شهری که تو در آن ساکن هستی» بنابراین و با توجه به کلیت آن­چه در این کلام مقدس می‌­خوانیم شهر مکانی برای نشر توحید خواهد بود.

چنانچه اشاره شد شهر از شهروند (انسان) نشأت می‌­گیرد و شهروند در نظام اسلامی کارکردگرا نقش امت را ایفا می­‌کند و باید در چارچوب نظام و قوانین و ایدئولوژی اسلامی ایفای نقش کند. حال باید دید که مبتنی بر این نگاه شهرهای ما چقدر منبعث از دیدگاه‌های اسلامی هستند؟ بدیهی است چنانچه بخش­هایی از اجزای سازنده شهر اسلامی باشد و بخش‌­های دیگر خیر،‌ در نهایت شاهد تأثیرگذاری اسلامی واقعی نخواهیم بود و کارکرد نهایی نیز به طور کامل اسلامی نخواهد بود.

سرمایه اجتماعی،‌ هویت،‌ عدالت و ارتباط به عنوان چهار مؤلفه اصلی شهر باید نسبت مشخص خویش را با مبانی اسلامی روشن نمایند. در مسیر تحقق شهر اسلامی نخستین گام لزوم تغییر نگرش نسبت به شهر از رویکردی فیزیکی و ماشینی به رویکردی انسان محور است. انسانی که در مدار اندیشه اسلامی تعریف می­شود و نه مبتنی بر اصول اومانیستی.

سرمایه اجتماعی و ابعاد متنوع آن چنانچه اندیشمندان غربی­ای چون فوکویاما و مایرز و دورکیم نیز اعتراف کرده‌­اند در سایه دین و مناسک دینی تقویت می­‌شوند. درباره هویت نیز همین مسئله صادق است. چارلز هورتون کولی از اصطلاح Loking-Glass Self استفاده می‌کند، که به معنای درک و آگاهی فرد نسبت به خودش از تلقی و تعبیر دیگران نسبت به فرد حاصل می‌شود. در تعبیر و کارکردگرایی اسلامی پیامبر و اهل بیت (ع) دیگران اصلی هستند. پس لازمه شکل­‌گیری هویت اسلامی برای تحقق شهر اسلامی اتخاذ چنین شاخصی است. عدالت نیز که همواره به عنوان یکی از آرمان‌­های اصلی اسلامی است رابطه مشخصی با مبانی اسلامی دارد.

انسان ذاتی ارتباطی دارد. ضعف و اخلال در فرایندهای ارتباطی انسجام لازم را از بین برده و کارکردهای اجتماعی را مختل می‌کند. دین و مناسک دینی نقش تقویت کننده و اصلاحی در فرایندهای ارتباطی را دارد.

خلاصه کلام آن که برای تحقق شهر اسلامی باید شهر را به عنوان یک نظام در نظر گرفته و نسبت تمام اجزای آن را با مبانی دینی مشخص نماییم. اگر یک جنبه از شهر اسلامی و جنبه دیگر غیر اسلامی باشد آن شهر اسلامی نبوده و کارکرد اسلامی نخواهد داشت. در وضعیتی که شهر مبتنی بر کارکردگرایی اسلامی نیست و ملغمه‌­ای از نظریات غربی، جهان بینی‌­های غیر بومی، سودمحوری‌های شخصی و جهالت­‌های عمیق در ساخت و بروز شهر استوار گشته است باید به دنبال راه حلی برای استقرار نگره کارکردگرایی اسلامی بود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Real Time Web Analytics