شبکه اجتهاد اجتهاد و اصول فقه, حکومت و قانون, اقتصاد و بازار, عبادات و مناسک, فرهنگ و ارتباطات, خانواده و سلامت
استاد آملی لاریجانی ضمن تاکید برضرورت عبور از نگاه گزارهمحور به دین و ترسیم نقشه راه تحول علوم انسانی؛ با انتقاد از ترویج مصرفگرایی در رسانههای داخلی و صداوسیما، این پدیده را معلول فقدان تفکر نظاممند اسلامی دانست و گفت: وقتی نظامسازی اسلامی صورت نگیرد، مدیریت جامعه ناخودآگاه در دام «عقلانیت ابزاری» غرب میافتد که هدفش تنها محاسبه سود و هزینه مادی است؛ امری که با روح تعالیم قرآن در تضاد است. لذا وظیفه محققان استخراج این نظامات از منابع دینی، با الگوگیری از اندیشمندانی چون شهید صدر است.
به گزارش خبرنگار اجتهاد، به همت مدرسه زمستانه دارالعلم نشست تخصصی با موضوع «علوم انسانی اسلامی، معارف دینی و ارزشهای عقلانی» در مدرسه علمیه میرزا جعفر، واقع درحرم مطهر رضوی برگزار شد. در این رویداد علمی استاد صادق آملی لاریجانی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، به تبیین دقیق ابعاد، چالشها و ضرورتهای تحول در علوم انسانی پرداخت.
وی با ارائه یک نقشه راهبردی برای بازسازی علوم انسانی، بر این نکته تأکید ورزید که علوم انسانی غربی نه تنها بازتابی خنثی از واقعیت نیست، بلکه عمیقاً با مبانی متافیزیکی مدرنیته درآمیخته است. ایشان در ابتدای این نشست که با حضور اساتید، فضلای حوزوی و محققان دانشگاهی همراه بود، با گریزی به تحولات جاری، کشور، منطقه و بینالملل، ضمن بزرگداشت یاد و نام سردار رشید اسلام حاج قاسم سلیمانی به توصیههایی راهبردی در این زمینه پرداخت.
هزینه استقلالخواهی و بایستههای ضروری کشور
رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام در سخنانی، تمدن مدرن غربی را، بهرغم ادعاهای حقوق بشری، تمدنی در ذات خود سفاک و استعمارگر توصیف کرد که حتی به احکام دادگاههای بینالمللیِ مخلوق خویش نیز تمکین نمیکند.
استاد آملی لاریجانی تهدیدهای اخیر مقامات آمریکایی را سخنانی بزرگتر از دهانشان خواند و تصریح کرد که جمهوری اسلامی بیدی نیست که به این بادها بلرزد و ملت ایران در طول بیش از چهار دهه گذشته، هزینه عزت، خودباوری و استقلال خود را با مقاومت پرداخته است.
ایشان در ادامه این بخش، دو توصیه را خطاب به مسئولان و آحاد مردم مطرح ساخت. در توصیه نخست، خطاب به مسئولان کشور و بهویژه دولت، بر ضرورت اولویتبخشی به وضعیت اقتصادی و معیشت مردم تأکید کرد.
او خاطرنشان ساخت که اداره امور کشور نیازمند تدبیرهای دقیق علمی و فنی است و باید از هرگونه آزمون و خطا در این ساحت پرهیز شود. همچنین وی بر لزوم هماهنگی کامل میان قوای سهگانه تأکید نمود و از آمادگی مجمع تشخیص مصلحت نظام برای ایفای نقشی فراتر از وظایف کلاسیک خود در جهت کمک به دولت و ایجاد همافزایی ملی خبر داد.
رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام در توصیه دوم، به تبیین نسبت میان «حق انتقاد» و «امنیت ملی» پرداخت که ضمن به رسمیت شناختن حق قانونی و شرعی ملت برای انتقاد از نحوه اداره کشور و دشواریهای معیشتی، یادآور شد این انتقادات باید به گونهای عرضه شود که موجب طمع دشمن و اظهار ضعف در برابر آنان نگردد.
به باور رئیس اسبق دستگاه قضا، ابراز نارضایتی نباید به گونهای باشد که امثال نتانیاهو را امیدوار سازد؛ چراکه این امر موجب خطای محاسباتی دشمن و در نهایت بالا رفتن هزینههای مادی و معنوی برای کشور خواهد شد.
نقد معرفتشناختی علوم انسانی مدرن؛ نفی انگاره «علم آینهسان»
آملی لاریجانی در بخش اصلی سخنان خود، به اهمیت بنیادین بحث علوم انسانی اسلامی پرداخت و آن را نه یک تفنن نظری یا کار حاشیهای، بلکه دغدغهای اساسی برای تمام ساحتهای زندگی فردی و اجتماعی توصیف کرد.
این استاد عالی حوزه علمیه قم برای تقریب ذهن، مثال علم روانشناسی را مطرح کرد و گفت: وقتی فردی به یک متخصص روانشناسی مراجعه میکند، توصیههایی که دریافت مینماید، برخاسته از نظریات کلان اندیشمندانی چون فروید یا یونگ است که هر یک پیشفرضهای انسانشناختی خاص خود را داشتهاند. این پیشفرضها، هرچند اغلب مورد توجه قرار نمیگیرند، اما در تمام رگهای توصیههای عملی آن علم جاری هستند.
لاریجانی با قاطعیت این دیدگاه سنتی که «علم، آینه واقعیت است» را رد کرد. به گفته وی، این نگاه که علوم انسانی صرفاً به کشف امور نفسالامری و واقعیتهای عریان میپردازد، نگاهی سادهانگارانه است که حتی فلاسفه علم در خودِ غرب نیز امروز از آن عبور کردهاند.
وی تأکید کرد که علمی خالی از پیشفرضهای بیرونی که مانند آینه خارج را نشان دهد، وجود ندارد؛ بلکه علم، بهویژه در ساحت علوم انسانی، همواره با پیشفرضهای متافیزیکی، نگرشهای ارزشی و حتی علایق ایمانی شخص محقق در هم تنیده است.
ترسیم نقشه راه بازسازی علوم انسانی
رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، «مدرنیته» را جریانی معرفی کرد که بر پایه یک پیشفرض بنیادین، یعنی کنار گذاشتن خدا و نشاندن انسان بهجای او (اومانیسم)، قوام یافته است. او از «فردگرایی» به عنوان یکی دیگر از ارکان این تفکر یاد کرد که در آن فرد، تنها به دنبال غایات شخصی است و ارزشها را امری سلیقهای و برساخته خود میداند.
عضو پیشین شورای نگهبان، بازتاب این تفکر را حتی در دیالوگهای آثار نمایشی غربی (مانند «من ارزشهای خودم را دارم») مشاهده کرد و آن را در تقابل آشکار با آموزههای وحیانی اسلام همچون «امر به معروف و نهی از منکر» دانست که بر پایه مسئولیت متقابل افراد نسبت به سعادت یکدیگر بنا شده است.
آملی لاریجانی تأکید کرد که هدف از طرح علوم انسانی اسلامی، نفی دستاوردهای بشری یا مخالفت با عقلانیت نیست، بلکه هدف، شناخت دقیق و بازسازی این علوم بر اساس مبانی صحیح است. وی نقشه راه این تحول را در دو مرحله کلان ترسیم نمود:
مرحله اول: کالبدشکافی علوم انسانی غربی
در این مرحله، محقق باید مجاری و کانالهایی را که از طریق آنها، امور بیرون از علم (ارزشها، پیشفرضها و جهانبینیها) وارد ساختار دانش میشوند، شناسایی کند. او این مجاری را در چهار سطح دستهبندی کرد:
۱. پیشفرضها: نگاه به انسان بهعنوان موجودی مادی یا موجودی واجد روح الهی، بهطور بنیادین مسیر روانشناسی و جامعهشناسی را تغییر میدهد.
۲. مفاهیم: مفاهیمی چون «فرد»، «جامعه» یا «پول»، اصطلاحاتی خنثی نیستند، بلکه بار نظری دارند. برای نمونه، تلقی از جامعه به عنوان یک هویت واقعی یا یک مفهوم انتزاعی، نتایج متفاوتی در تحلیلهای اجتماعی به بار میآورد.
۳. روشها و ابزارها: روشهای پژوهش نیز میتوانند تحت تأثیر ارزشها باشند و به عنوان مثال به آزمایشهای غیراخلاقی شرکتهای دارویی بر روی انسانها در مناطق محروم اشاره کرد.
۴. اهداف علم: اینکه هدف علم، «واقعنمایی» باشد یا صرفاً «ابزاری برای سلطه»، کل جهتگیری دانش را دگرگون میسازد.
مرحله دوم: استکشاف و عرضه معارف دینی
در لایهی دوم این نقشه راه، یعنی استکشاف و عرضه معارف دینی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام بر سه رکن اساسی تأکید ورزید. وی نخست به تبیین گستره معرفت دینی پرداخت و خاطرنشان کرد که این قلمرو منحصر در ادله نقلی نیست، بلکه نتایج متقن عقلی که واجد مضامین دینی هستند نیز بخشی تفکیکناپذیر از معارف دینی به شمار میآیند.
او در ادامه به واکاوی مفهوم حجیت در امور نظری پرداخت و با تمایز میان کارکرد حجیت در فقه و گزارههای علمی، تصریح کرد: حجیت در امور ناظر به واقع به معنای اعتبارِ آثار و لوازم عملی آنهاست؛ چنانکه برای نمونه، اعتقاد به اصل معاد بهطور مستقیم در الگوهای تربیتی و نظامهای روانشناختی اثرگذار است و از این حیث واجد حجیت خواهد بود.
آملی لاریجانی در نهایت به نقش هدایت تکوینی گزارههای وحیانی اشاره کرد و یادآور شد: حتی در صورت ظنی بودن فهم ما از برخی گزارههای نظری قرآن کریم، این اشارات میتوانند بهمثابه چراغی راهنما، افقهای جدیدی را در برابر پژوهشگر گشوده و مسیر نیل به حقایق علمی را هموار سازند.
لزوم نگاه نظاممند به دین
یکی از بدیعترین نکات مطرحشده در این نشست، ضرورت عبور از نگاه گزارهمحور به دین بود. آملی لاریجانی تصریح کرد که ما در دنیای امروز با «نظامها» سروکار داریم. اقتصاد، رسانه و آموزش، هر یک نظامی هستند که اجزایشان در ارتباط با یکدیگر معنا مییابند.
وی با انتقاد از ترویج مصرفگرایی در رسانههای داخلی و صداوسیما، این پدیده را معلول فقدان تفکر نظاممند اسلامی دانست. به باور این استاد عالی حوزه علمیه، وقتی نظامسازی اسلامی صورت نگیرد، مدیریت جامعه ناخودآگاه در دام «عقلانیت ابزاری» غرب میافتد که هدفش تنها محاسبه سود و هزینه مادی است؛ امری که با روح تعالیم قرآن در تضاد است. وی وظیفه محققان را استخراج این نظامات از منابع دینی، با الگوگیری از اندیشمندانی چون شهید صدر، برشمرد.
پاسخ به پرسشها؛ از اقتصاد سیاسی تا متدولوژی تحول
آملی لاریجانی در بخش پایانی، به پرسشهای حاضرین پاسخ داد. در پاسخ به مسئله «سلطه دلار»، وی آن را یک موضوع راهبردی خواند و گفت: وابستگی به دلار به دشمن اجازه میدهد ثروت ملتها را با چاپ پول بدون پشتوانه تصاحب کند؛ لذا خرید دلار توسط مردم را اقدامی در جهت کمک به دشمن توصیف کرد.
همچنین در پاسخ به پرسش از «نقطه عزیمت» برای شروع این تحول، ایشان تأکید کرد که یک نقطه آغاز واحد وجود ندارد؛ چراکه بازسازی علوم انسانی پروژهای چندوجهی است که باید همزمان در سطوح علمشناسی، تحلیل پیشفرضها و بازنگری در مفاهیم، با تشکیل کارگروههای مشترک میان متخصصان و علمای حوزه دنبال شود تا راه برای بازسازی این علوم بر مبنای ارزشهای عقلانی و معارف دینی هموار گردد.
