شبکه اجتهاد اجتهاد و اصول فقه, حکومت و قانون, اقتصاد و بازار, عبادات و مناسک, فرهنگ و ارتباطات, خانواده و سلامت
عضو مجلس خبرگان رهبری با تشریح رویکرد نوین الازهر شریف، بازگشت به علم کلام با نگاه هستیشناسانه را تنها راه تحقق وحدت عمیق در امت اسلامی دانست و گفت: توصیه به مدارای اخلاقی و حتی فقهِ مدارا، اگرچه لازم است اما برای ایجاد وحدت اسلامیِ پایدار، کارآمدی نهایی را ندارد.
به گزارش شبکه اجتهاد، استاد احمد مبلغی، عضو مجلس خبرگان رهبری و نماینده ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی، در مراسم نکوداشت دکتر «احمد عمر هاشم»، از علمای برجسته تقریبی و عضو هیئت کبار العلمای الازهر، بر ضرورت عبور از توصیههای صرفاً اخلاقی و تأسیس بنیانهای کلامی برای تحقق وحدت اسلامی تأکید کرد.
این مراسم با حضور حافظ منافع کشور مصر در تهران و جمعی از شخصیتهای تقریبی و بینالمللی در دانشگاه مذاهب اسلامی برگزار شد و استاد مبلغی بعنوان یکی از سخنرانان این نکوداشت به ایراد سخنرانی پرداخت.
استاد مبلغی در ابتدای سخنان خود، دکتر احمد عمر هاشم را شخصیتی توصیف کرد که از خاستگاه آگاهیهای کلامی، حدیثی و فقهی دارای گرایشهای مهدوی بوده است. از دانشگاه مذاهب اسلامی برای ابتکار در تجلیل از شخصیتهای تقریبی مصر تقدیر میکنم، این اقدام را گامی مهم در جهت ایجاد ارتباط میان دانشمندان اسلامی دانست.
نقد رویکرد سنتی در مسئله تقریب؛ اخلاق و فقه به تنهایی کافی نیستند
رئیس اسبق دانشگاه مذاهب اسلامی در تبیین تاریخچه تقریب، با اشاره به تجربه موفق «دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه» در مصر، اظهار داشت: آن نهاد در عصر خود بر «مدارای اخلاقی» و «پذیرش عذر اتباع مذاهب در اجتهاد» تمرکز داشت که برای کاهش تنشها و مرهم نهادن بر زخمها بسیار موثر بود.
وی اما با طرح دیدگاهی انتقادی نسبت به بسنده کردن به این روش در دوران کنونی افزود: توصیه به مدارای اخلاقی و حتی فقهِ مدارا، اگرچه لازم است اما برای ایجاد وحدت اسلامیِ پایدار، کارآمدی نهایی را ندارد.
مبلغی استدلال کرد که در گذشته تصور میشد علم کلام به دلیل طرح عقاید اختصاصی، ممکن است تعصبات تاریخی را فعال کند و به همین دلیل نادیده گرفته میشد. اما حقیقت این است که فقه با اعتبارات سر و کار دارد، در حالی که علم کلام تنها دانشی است که به «هستیشناسی» میپردازد و میتواند زیرساختهای هستیشناختی امت واحده را ترسیم کند.
این استاد حوزه علمیه قم با طرح نظریه «جعل الهی» به عنوان محور کلام جدید برای وحدت، تصریح کرد: امت یک اصل کلامی است چرا که خداوند آن را «جعل» کرده است (جعلناکم امه وسطا).
وی افزود: تکثر روشها و منهاجها (لکل جعلنا منکم شرعه و منهاجا) نیز یک جعل الهی است که باید در علم کلام به رسمیت شناخته شود. به گفته وی، این تفاوتها از حیث اجتماعی یک واقعیت و جعل الهی برای مسابقه در خیرات است، نه تنازع.
تحول استراتژیک الازهر: از وعظ به فلسفه کلامی
مبلغی در بخش دیگری از سخنان خود که به زبان عربی ایراد شد، به تحلیل رویکرد جدید الازهر شریف پرداخت و گفت: الازهر با لسان امام خود، دکتر احمد الطیب، گامی استراتژیک برداشته و از فضای وعظ و توصیه اخلاقی به عمق «تفسلف تقریبی» و کلامی وارد شده است.
وی با اشاره به تحلیل کتب شیخ الازهر خاطرنشان کرد: دکتر احمد الطیب دریافته است که بحران امت تنها اخلاقی نیست، بلکه بحرانی ساختاری و معرفتی است که نیاز به مهندسی مجدد دارد.
چهار محور کلامی در گفتمان جدید الازهر
عضو مجلس خبرگان رهبری، مختصات این رویکرد نوین کلامی در الازهر را در چهار محور تشریح کرد:
۱. مفهوم فراگیر ایمان: گذار از حذف و اقصاء به جذب و استیعاب بر اساس قانون اشعری که هیچیک از اهل قبله را تکفیر نمیکند.
۲. فلسفه اختلاف: پذیرش تعدد مذاهب نه به عنوان انحراف، بلکه به عنوان پدیدهای طبیعی و آیهای از آیات الهی.
۳. عقلانیت اسلامی: تأکید بر توانایی عقل اسلامی در مدیریت تناقضات بدون انفجار درونی.
۴. بازتعریف وظیفه علم کلام: تغییر کارکرد کلام از صرفاً «دفاع نظری» به «حراست از کیان امت».
استاد مبلغی در پایان تأکید کرد: ما امروز دچار فقر نظریههای فلسفی برای زیرساختهای جامعه هستیم و باید بدانیم که وحدت واقعی از دل کلام برمیخیزد، نه فقط از توصیههای اخلاقی.
