دیدگاه (گفت‌وگو/یاداشت)

اختصاصی شبکه اجتهاد: سال‌هاست که از «اجتهاد معاصر» سخن می‌گوییم؛ نه فقط به‌عنوان یک اصطلاح فنی، بلکه به‌عنوان خط دفاعی در برابر داوری‌هایی که فقه شیعه را در برابر تحولات جهانی، «بی‌بضاعت» ارزیابی می‌کنند. ما با ظرفیت‌هایی همچون اصول فقه، عقل عملی، قواعد عامه و ظرفیت زمان و مکان، همواره ثابت کرده‌ایم که فقه از حیث ابزار و روش، زنده …

اختصاصی شبکه اجتهاد: امروزه بحث‌های ثبوتی از وجود فقه نظام در میان متعاطیان فقه بسیار بالا گرفته است؛ عده‌‌ای قائل شده‌اند که فقه از همان بدو تأسیس دارای ساختار و نظامی بوده است که هنوز کشف نشده است و وظیفه ماست که چنین ساختاری را از دل فقه بیرون بکشیم؛ تا فقه بتواند در مسائل جدید ورود کرده و از …

شبکه اجتهاد: مردم ایران در تجربه تاریخیِ قبل و بعد از انقلاب، به یک بلوغ عقلانی دست یافته‌ و رفتارهای پیچیده‌ای در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی از خود نشان می دهند. یکی از این عرصه‌های بسیار مهمی که باید در باره‌اش فکر کرد موضوع «نفرت بزرگ» و «تبرّی‌های اخلاقی و عقلانی» از بی‌عدالتی‌های بزرگ جهانی و فراملی و نیز فسادهای …

شبکه اجتهاد: ریشه بسیاری از اعتراضات و اغتشاشات، شیطنت‌های شیاطین جن و انس در میدان جدال همه‌جانبه و درگیری و رویارویی جریان حق و باطل است که ابتدائاً و عمدتاً در ناحیه قلوب و نظام تمایلات و احساسات است و امنیت روحی و روانی مردم را نشانه گرفته است و راه مقابله با این دستگاه طاغوت، «سکانداری قلوب» است که …

شبکه اجتهاد: در شرایطی که فشارهای اقتصادی و دغدغه‌های معیشتی، اعتراضات بحق مردمی را به دنبال داشته است، نقش علما و نهادهای دینی برای هدایت صحیح این مطالبات بیش از همیشه اهمیت می‌یابد. ورود به‌موقع و شجاعانه روحانیت در دفاع از حق مردم، نه تنها می‌تواند اعتماد عمومی به نهاد دین را بازسازی کند، بلکه با جدا کردن صف معترضان …

شبکه اجتهاد: آیا دستاوردهای سیاسی امام رضا(ع) در افق کنونی انسان معاصر کارآمدی دارد و می‌تواند به گره‌گشایی از چالش‌های انسان معاصر مددکار باشد یا خیر؟ تاکید ما این است که امام رضا(ع) با توجه به عصمت و علمی که دارند و در بالاترین سطح انسان‌شناسی هستند لذا روایات ایشان بهترین الگو برای استخراج سیره سیاسی کارآمد است و کاملا …

شبکه اجتهاد: نه به خاطرِ «اسلام رحمانی» و نفی مطلقِ خشونت، با دگراندیشی دینی یا مصلحت بافیِ سیاسی! نه به خاطر اینکه در اعتراضات و ناآرامی‌های دهه‌ی اخیر ایران هیچ کس متهم به این عناوین نمی‌شود!  بلکه بدین خاطر که: ناآرامی‌ها، اوّل «پدیده‌های اجتماعی- سیاسی» و بعد «قضائی-فقهی»‌اند. اول نیازمند «تبیین و توصیف» و بعد نوبت «حُکم یا مجازات» است. …

شبکه اجتهاد: نظام جمهوری اسلامی ایران از بدو تاسیس آن تا کنون همواره در معرض تهاجمات بیرونی، جنگ‌های تجزیه طلبانه، آشوب و اغتشاش بوده است تا امکان ارایه الگویی موفق از حکمرانی دینی از آن سلب شود. این اغتشاشات هر چند در بدو امر،‌ گاه بر خواسته‌های معقول و اعتراضات به حق استوار بوده لیکن به سرعت از سوی قدرت‌های …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در ادبیات اصول فقه امامیه، قاعده‌ «ترجیح به مخالفت با عامه» از جمله قواعدی است که همواره محل بحث، مناقشه و بازخوانی بوده است. این قاعده، در نگاه نخست، ساده و حتی تا حدی شعاری به نظر می‌رسد: هرگاه دو خبر متعارض در اختیار باشد، خبری که با عامه مخالفت دارد، مقدم است. اما آیا واقعاً مقصود …

شبکه اجتهاد: «فقه امنیت» در پهنه فقه معاصر، کوششی است در فهم و تنظیم قواعد دینی نسبت به امر نظم، حراست و تدارک مصالح عمومی در شرایطی که تهدیدها، خطرها و آسیب‌ها می‌توانند همگان را در معرض بی‌ثباتی قرار دهند. واژه بازار در قاموس فقه امنیت صرفاً به معنای محل مبادله کالا و خدمات نیست؛ بازار نمادی است از شبکه‌ای …

شبکه اجتهاد: جوامع انسانی بدون رهبران الهی، دچار سکون و رکودو در نهایت به فرومایگی و انحطاط  می‌رسند. تاریخ نشان داده است که مردان بزرگ، همچون موج‌هایی در دریای جامعه، سرنوشت ملت‌ها را رقم می‌زنند؛ موج‌هایی که گاه ویرانگر و گاه نجات‌بخش‌اند. در میان این موج‌آفرینان، پیامبران الهی جایگاهی والایی دارند، زیرا آنان با هدایت آسمانی، خِرد انسان را بیدار …

شبکه اجتهاد: بررسی داده‌های میدانی، رسانه‌ای و الگوهای کنش در هفته‌های اخیر نشان می‌دهد ناآرامی‌ها وارد فاز جدیدی شده‌اند که ماهیت آن با دوره‌های پیشین تفاوت معنادار دارد. این تغییر فاز نه به معنای تشدید فوری بحران، بلکه به معنای گذار از اعتراضات توده‌ای و هیجانی به الگوی فرسایشی، شبکه‌ای و نقطه‌ای است؛ الگویی که هدف آن بیش از «فتح …

اختصاصی شبکه اجتهاد: اجتهاد به‌مثابه موتور پویای استنباط در فقه اسلامی، در گذار تاریخ تحولاتی ژرف را پشت سر گذاشته است. از دوران نخستین که تنها بر علم به ظواهر نصوص تکیه می‌شد، تا عصر شکوفایی تفریع و تطبیق، و سپس دوره‌های رکود و بازگشت، هر مرحله نمایانگر رویکردی خاص به منابع شریعت و نیازهای زمانه بوده است. آنچه در …

نوشتار پیش‌روی با اتکا به مبانی نظریّه‌ی نوین «فقه کلان» و بهره‌گیری از ادبیّات مدرن اقتصاد کلان، به واکاوی حکم شرعی سیاست «افزایش تعمّدی نرخ ارز» (Devaluation) توسّط دولت‌ها برای جبران کسری بودجه می‌پردازد. فرضیّه‌ این است که اقدام دولت در کاهش ارزش پول ملی به منظور کسب درآمد (Seigniorage) و کاهش تعهّدات حقیقی خود، مصداق بارز «غش در معامله …

شبکه اجتهاد: در ژرفای مباحث اصول فقه، یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌ها به حوزه عمل شارع بازمی‌گردد: آیا قانون‌گذار الهی می‌تواند اعتبارات عقلایی را منهدم کند؟ آیا شارع، آفریننده اعتبار است یا مصرف‌کننده اعتبارات عقلایی و جهت‌دهنده به آن؟ این پرسش، هرچند در نگاه نخست رنگی نظری دارد، در حقیقت بنیان فهم ما از نسبت دین با جهان متغیر انسانی را …

اختصاصی شبکه اجتهاد: نظریه «منطقه الفراغ» برای نخستین‌بار با قلم آیت‌الله شهید سید محمدباقر صدر وارد ادبیات فقه شیعه شد. این نظریه به‌مثابه یکی از مهمترین جلوه‌های پویایی و انعطاف‌پذیری شریعت و سازوکار هم‌پایی آن با تحولات زندگی اجتماعی مطرح گردید؛ سازوکاری که ظرفیت راهبری فقاهت را در عرصه اداره ارتقاء می‌بخشید و ولی امر را قادر می‌ساخت تا متناسب …

شبکه اجتهاد: یکی از خطاهای رایج در گفت‌وگو درباره اقتصاد اسلامی، خلط میان «غایت‌های ثابت شرعی» و «روش‌ها و سازوکارهای متغیر اجتماعی» است؛ خطایی که نتیجه آن، تولید فانتزی‌هایی ذهنی به نام اقتصاد اسلامی است؛ فانتزی‌هایی که بیش از آنکه از فقه تغذیه کنند، از ساده‌سازی واقعیت اجتماعی ناشی می‌شوند. در منطق قرآن، آنچه به‌صراحت مورد تأکید است، غایت عدالت …

شبکه اجتهاد: با بررسی دقیق آثار فقهی مرحوم آیت‌الله العظمی سیدمحمدهادی میلانی، می‌توان به روشنی دریافت که ایشان در زمره فقیهانی قرار می‌گیرند که ولایت عامه فقیه را پذیرفته‌اند، هرچند این مبحث را در قالب یک باب مستقل مطرح نکرده‌اند. ایشان در کتاب الخمس، به مناسبت بحث از سهم امام و نحوه تصرف در آن، به صراحت وارد مباحث ولایت …

شبکه اجتهاد: نوشتار حاضر مروری بر فعالیت‌های آیت‌الله میلانی، برگرفته از کتاب «جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی» است. پیش‌تر، چه در همان کتاب و چه در نوشته‌های دیگر، درباره آیت‌الله میلانی نوشته‌ام. با این همه، در این ایام که یادونام ایشان مطرح است، مناسب دیدم این متن نیز برای علاقه‌مندان در دسترس قرار گیرد. فعالیت‌های سیاسی آیت‌الله میلانی یک نکته توجه …

اختصاصی شبکه اجتهاد: یکی از مسائل امروز اندیشمندان علوم‌انسانی، نسبت بین مسئله‌ی دین و سیاست است. متفکران اسلامی سعی کرده‌اند که با واکاوی منابع اسلامی، نظریه‌ی خود را در این زمینه از نگاه اسلام، ذیل مسئله‌ی نبوت مطرح کنند که می‌توان رد پای آن را در علم کلام، تفسیر، فلسفه‌ی سیاست و فقه پیدا کرد. تعدد نظرات مطرح شده در …

شبکه اجتهاد: وقتی ابزار، جعل را بر سکوت ترجیح می‌دهد، دیگر در مقام جهل نیست؛ در مقام جعلِ اعتبارِبی‌مبناست. اصول عملیه بر جهل بنا شده‌اند؛ اما هوش مصنوعی جهل را برنمی‌تابد. تعارض ساختاری هوش مصنوعی با اصول عملیه تعارضی که هنوز دیده نشده، در نگاه نخست، نسبت هوش مصنوعی با فقه و اصول، نسبتی ابزاری به نظر می‌رسد: ابزارِ تسهیل، …

شبکه اجتهاد: جناب آقای مدرسی طباطبایی، در کتاب نص و تفسیر، ظاهرا در مقام شمارش فضائل امام صادق علیه‌السلام آورده‌است که ایشان وقتی «پاسخی برای پرسشی نداشتند، صراحتا به مخاطبشان اعلام می‌کردند!!» (نستجیر بالله!). برای اثبات این ادعا به روایتِ عیص بن قاسم استناد کرده است. این روایت، یکی از چندین روایت شیعی است که با دیدگاه مشهور تعارض دارند …

شبکه اجتهاد: اجتهاد فقهی در مفهوم تخصصی و اصطلاحی آن نزد فقیهان مذاهب فقهی جهان اسلام، پدیده‌ای چندوجهی و پیچیده است که نمی‌توان آن را به یک بعد تئوریک یا عملی محدود کرد. در بررسی اجتهاد باید عناصر متعدد و در هم‌تنیده‌ای را مدنظر داشت که همگی در هدایت فرآیند استنباط حکم شرعی از منابع وحیانی نقش‌آفرین‌اند: اصول و مبانی …

شبکه اجتهاد: تحول دانش سیاسی در حوزه علمیه قم طی صد سال گذشته را می‌توان در قالب چهار محور کلان و به‌هم‌پیوسته بررسی کرد. این مسیر، گذار از یک وضعیت انفعالی و تدافعی به یک وضعیت فعال، نهادمند و نظریه‌پرداز را نشان می‌دهد. آغاز این روند با احیای حوزه در سال ۱۳۰۱ بود و با انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ شتابی بی‌سابقه …

شبکه اجتهاد: چندی است که گرایش به مطالعات حدیثی و به تبع آن پژوهش‌های حدیثی در حوزه بیشتر شده است، این امر مبارک می‌تواند نوید بخش بازگشت جایگاه قرآن و حدیث به جایگاه بایسته و شایسته خود در نظام آموزشی و پژوهشی حوزه باشد. در عین حال می‌بایست از این اقبال، صیانت کرد و با دقت و تدبیرهای لازم از …

شبکه اجتهاد: روزگاری مفهومی واقعی در عرصه روحانیت وجود داشت با عنوان «علمای بلاد» که رفته رفته رو به افول گذاشت. این علمای بلاد که مجتهدینی توانمند و آینده‌دار و اکثرا در حوزه‌های نجف یا قم درس خوانده بودند، بعضا اگر در نجف یا قم می‌ماندند در شمار مراجع تقلید یا اساتید برجسته و نامدار جای می‌گرفتند. اما ایشان پس …

اختصاصی شبکه اجتهاد: چندی پیش یادداشتی از نویسنده‌ای در عرصه مسائل اجتماعی منتشر شد که در آن، پرسش‌هایی درباره سخنان یکی از بزرگان حوزه علمیه پیرامون «دوران طلایی حوزه» مطرح شده بود. تلاش نویسنده برای دقت در واژگان یک عالم دینی و به اشتراک گذاشتن چالش‌های ذهنی خود در قالب گفت‌وگو، اقدامی مناسب است. با این حال، نکاتی در نقد و …

شبکه اجتهاد: چند سالی است که دیدگاهی متمایز در همگرایی اسلامی با رویکردی معرفتی، در گوشه‌ای از حوزه علمیه قم ظهور و بروز یافت و چاره تقریب را گفت‌وگو در مسئله امامت دانست. دیدگاهی که در آغاز با گاردهایی بسته و پیام‌هایی نا امید کننده روبرو بود، گاهی گفته می‌شد‌ این مسئله تنش زاست نه تقریب ساز، گاهی شنیده می‌شد …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مطالعه‌ی میان رشته‌ای در فقه و حقوق بین‌الملل، روابط دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی، نیازمند تنظیم مقرراتی است که از منظر فقه باید در منابع جستجو گردد. هرچند درگذشته در کتب فقهی موضوعات بین‌المللی مورد بررسی قرار گرفته است، اما گسترش روابط میان کشورها سبب پیدایش موضوعات جدیدی در این عرصه شده است. در این مکتوب با تکیه …

شبکه اجتهاد: دکتر عبدالعزیز ساچادینا؛ شاگرد نامدار علی شریعتی و استاد برجسته مطالعات اسلامی در دانشگاه‌های آمریکا در سن ۸۳ سالگی درگذشت. او که از شیعیان هندی‌تبار متولد تانزانیا بود، در اواسط دهه شصت میلادی مدتی در دانشگاه فردوسی درس خواند و علی شریعتی و جلال‌الدین آشتیانی از استادانش بودند. در دوران تدریس و پژوهش در غرب نیز او از …