حجت‌الاسلام والمسلمین علی راد؛
بازاندیشی در مرزهای دانش فقه و فقه الحدیث: از مسئله تا هدف

شبکه اجتهاد: در هندسه گسترده علوم اسلامی، دو حوزه علمی فقه و فقه الحدیث به عنوان دو رشته مرتبط اما دارای تمایزات بنیادین نقش برجسته‌ای ایفا می‌کنند. هر یک از این دو حوزه دارای قلمرو موضوعی مشخص، مبانی نظری متمایز، روش‌شناسی خاص و همچنین اهداف معرفتی مستقل هستند که به طور مستقیم بر فرایندها و نتایج پژوهش‌های دینی تأثیرگذارند.

فقه، که به عنوان دانش استنباط و استخراج احکام عملی شرعی تعریف می‌شود، با بهره‌گیری از منابع معتبر پیرامون مسائل مختلفی از جمله عبادات، معاملات، حدود، دیات، جهاد، قضاوت و حقوق خانوادگی، تلاش می‌کند تا چارچوبی نظام‌مند برای تنظیم زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان فراهم آورد.

تمرکز این دانش بر کشف علمی و نظام‌یافته حکم شرعی مرتبط با رفتار مکلفین (فقه فردی) و همچنین مقررات اجتماعی در حوزه‌های حکومتی و سیاسی (فقه اجتماعی و سیاسی) است و بنابراین هدف نهایی فقه, تنظیم و هدایت روابط میان انسان‌ها بر اساس ارزش‌ها و موازین شرعی است. از این رو، فقه در زمره دانش‌های تقنینی و تجویزی قرار گرفته و نقش کلیدی در هنجارسازی و سامان دادن به ساختارهای اجتماعی جامعه اسلامی ایفا می‌کند.

در مقابل، فقه الحدیث به عنوان دانش فهم ژرف و دقیق متون حدیثی شناخته می‌شود که با دو رویکرد اصلی متن‌پژوهی و موضوع‌پژوهی، به تحلیل و تفسیر دلالت‌های مختلف لفظی، نحوی و سیاقی همه اقسام احادیث از گونه فقهی, تاریخی, اخلاقی تا اعتقادی و عرفانی و … می‌پردازد. این دانش که مبتنی بر اصول و روش‌های خاص خود است، ابزارهای تحلیلی متنوعی را به کار می‌گیرد که از جمله آن‌ها می‌توان به زبان‌شناسی، متن‌کاوی، پژوهش در زمینه‌های فرهنگی و تاریخی صدور احادیث، معناشناسی کلاسیک و مدرن، تحلیل ارتباط میان احادیث مختلف و انطباق آن‌ها با قرآن و دیگر منابع معرفتی اشاره کرد.

مسئله اصلی فقه الحدیث، اکتشاف علمی و نظام‌مند معنای دقیق متن حدیث و همچنین تدوین نظریه مفهومی جامع برای مجموعه احادیث مرتبط با یک موضوع خاص است. هدف نهایی این حوزه ارائه تفسیری اصیل و موثق است که بتواند به گوینده حدیث نسبت داده شود و به فهم درست آموزه‌های دینی یاری رساند بدون اینکه قصد آن را داشته باشد که فراتر از سطح مفهوم و معنا, هنجار یا فتوایی را به احادیث استناد دهد زیرا از رسالت و قلمرو این دانش بیرون است. البته فقه الحدیث در موضوع پژوهی حدیثی با کشف مراد معصوم و نسبت سنجی آن با سایر معیارهای و موازین دینی, هنجار یا نظری را به معصوم نسبت می دهد, هر چند که این انتساب در قالب فتوا نیست.

تمایزات کلیدی میان فقه و فقه الحدیث در ابعاد مختلفی همچون مسئله پژوهش، روش‌شناسی و فرایندهای علمی، اهداف معرفتی، ساختار مطالعاتی و مبانی نظری مشاهده می‌شود. این تمایزات علاوه بر ترسیم خطوط معرفتی مجزا، اهمیت بررسی دقیق ماهیت و کارکرد این دو دانش مهم در سنّـت پژوهی را برجسته می‌سازند.

فقه الحدیث، با ارائه پایه‌های تحلیلی دقیق متن، زیربنای مستحکمی برای شکل دادن به فقه را فراهم می‌کند و فقه نیز با بهره‌گیری از داده‌ها و تحلیل‌های فقه الحدیث، می‌تواند به تکامل و ارتقای نظام فقهی کمک نماید. این نگاه مستقل به این دو دانش ، موجب غنای بیشتر و تعمیق فهم در گفتمان دین پژوهی خواهد شد.

نشریه مطالعات فقه الحدیث حوزه علمیه قم (https://www.sfhadith.ir) با هدف ارتقای پژوهش‌های تخصصی در این حوزه، صرفاً پذیرای مقالاتی است که رویکرد فقه الحدیث را به درستی بازتاب دهند و تمایزات ماهوی و روش‌شناختی آن را نسبت به دانش فقه و پژوهشهای فقهی رعایت کنند. بنابراین، مقالاتی که تنها به تبیین احکام شرعی در چارچوب فقه محض می‌پردازند و رویکرد فقه الحدیث را مورد توجه قرار نمی‌دهند، از قلمرو و رویکرد این نشریه خارج هستند لکن مقالات فقهی نیز اگر مبتنی بر اصول و روش دانش فقه الحدیث تالیف شده باشند و ارزیابی آرا، مقایسه و فهم برتر حکم مبتنی بر معیارهای و موازین فقه الحدیث روایات صورت پذیرفته باشد,،انتشار این رسته از مقالات نیز در این نشریه مطلوب خواهد بود. این سیاست نشریه، بر اهمیت توسعه دانش تخصصی و تفکیک واضح حوزه‌های علمی در مطالعات اسلامی تأکید دارد و به گسترش سامانه علمی مستحکم و تخصصی در رشته فقه الحدیث کمک می‌کند.