دیدگاه (گفت‌وگو/یاداشت)

اختصاصی شبکه اجتهاد: مسئلهٔ حجیت علوم انسانی در فرآیند استنباط فقهی، در ادبیات معاصر حوزه عمدتاً از زاویهٔ «نیاز فقیه» طرح شده است؛ این نوشتار آن را از زاویه‌ای دقیق‌تر می‌کاود: چه عنوان اصولی می‌توان بر ورود دادهٔ علوم انسانی به استنباط نهاد، و آیا این عنوان در سطوح مختلف موضوع یکسان است یا متفاوت؟ با تکیه بر تقریرات حضرت …

شبکه اجتهاد: مشکل بسیاری از بحث‌ها درباره نسبت فقه و دولت مدرن، از خودِ پرسش آغاز می‌شود. معمولاً می‌پرسیم: آیا «فقه» وارد «قانون» شده است یا نه؟ آیا قانون اساسی جمهوری اسلامی ادامه فقه است یا محصول گسست از آن؟ این پرسش بیش از اندازه کلان است. نه «فقه» یک کلِ یکپارچه و انتقال‌پذیر است و نه «قانون عمومی» ظرفی …

شبکه اجتهاد: موضوع تجمعات شبانه در خیابان‌ها از منظر فقهی، تحت عناوین کلی‌ مانند “تکلیف در برابر مصلحت نظام و حفظ نظام” و “حفظ حرمت جان و مال مردم” و “پاسداری از امنیت و نظم عمومی”، مورد توجه و اهتمام بلیغ کتاب، سنت و عقل می‌باشد. یعنی اگر تجمعی با هدف دفاع از جبهه حق، ابراز همبستگی با مظلومین و …

اختصاصی شبکه اجتهاد: پیام اخیر رهبر معظم انقلاب صرفاً یک توصیه اخلاقی یا دعوتی عاطفی به همدلی نیست؛ بلکه در منطق فقه حکمرانی، فرمانی راهبردی برای صیانت از کیان امت اسلامی و حفظ اقتدار ملی در برابر دشمنان به شمار می‌آید. هنگامی که ولیّ امر مسلمین بر ضرورت حفظ انسجام اجتماعی و پرهیز از هر اقدامی که به شکاف در …

اختصاصی شبکه اجتهاد: پس از پایان نبرد چهل‌روزه و نقض آشکار تفاهم‌نامه ۱۴ ماده‌ای توسط ایالات متحده آمریکا (از طریق ایجاد کریدورهای جایگزین و حمله به زیرساخت‌های مدنی ایران)، جریانی سیاسی در داخل کشور با تقلیل‌گراییِ مفاهیم استراتژیک و مصادره به مطلوبِ آیات قرآن کریم، در تلاش است تا انفعال و تسلیم ژئوپلیتیک را تحت عنوان «صلح‌طلبی» تئوریزه کرده و …

شبکه اجتهاد: در روزهای اخیر و همزمان با مراسم باشکوه تشییع پیکر مطهر امام شهید در مشهد مقدس، تصاویری در فضای مجازی منتشر شد که حکایت از اقدام گروهی از طلاب در خیابان امام رضا علیه‌السلام داشت. این گروه، به جمع‌آوری امضا برای طوماری مبنی بر اعلام مرجعیت حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای (حفظه الله تعالی) پرداخته و تصاویر نیز …

شبکه اجتهاد: مسئله عفاف زنان در جامعه امروز ایران، دیگر فقط یک حکم فقهی جزئی یا یک توصیه اخلاقی فردی نیست بلکه به مسئله‌ای چندلایه، اجتماعی و هنجاری تبدیل شده است. تجربه عملی سال‌های اخیر نشان داده است که مواجهه با نابهنجاری‌های مرتبط با پوشش زنان، اگر صرفاً در سطح تقنین، اجرا یا برخورد انتظامی باقی بماند، از کارآمدی پایدار …

اختصاصی شبکه اجتهاد: یکی از مسائل بنیادین در فقه سیاسی شیعه، تعیین قلمرو حکم حکومتی و نسبت آن با فقه فردی و حقوق خصوصی اشخاص است. نزاع اصلی در این بحث صرفاً ناظر به اصل ثبوت ولایت برای فقیه نیست، بلکه مسئله مهم‌تر آن است که حکم حکومتی تا کجا امتداد دارد. آیا این حکم تنها در حوزه عمومی و …

شبکه اجتهاد: در پیام رهبر معظم انقلاب دربارۀ تفاهم‌نامه، به دو رکن باید توجه کرد: اول اینکه، «بنده علی‌الاصول نظر دیگری داشتم». دوم، تعهد رئیس‌جمهور محترم، به‌عنوان رئیس شورای عالی امنیّت ملّی، از طرف خود و سایر اعضا، مبنی بر تحقق سه شرط: پاسداشت حقوق ملّت ایران و جبهۀ مقاومت، و ایستادگی در برابر زیاده‌خواهی‌های آمریکا. رهبر عزیز انقلاب می‌فرمایند: …

اختصاصی شبکه اجتهاد: یکی از دغدعه‌های اصلی رهبر شهید ساخت امت اسلامی بود که از زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پایه گذاری شد. اما امروزه با وجود کثرت جمعیت مسلمانان با تشکیل امت اسلامی فاصله داریم. ایشان دراین باره می فرمایند: «امروز کشورهای اسلامی پُر شمار هستند و حدود دو میلیارد مسلمان در دنیا زندگی می‌کنند اما …

شبکه اجتهاد: پیام رهبری معظم انقلاب در مورد تفاهمنامه رئیس جمهور ایران با رئیس جمهور آمریکا، از یک منظر، دارای دو بخش است: بخش اول: «اعلام اختلاف نظر» با مفاد تفاهمنامه و سیر مذاکرات: «بنده علی‌الاصول، نظر دیگری داشتم» و بخش دوم: «اعلام موافقت و اجازه» برای ادامه تفاهم و مذاکرات: «از باب تعهّدی که رئیس‌جمهور محترم به‌عنوان رئیس شورای …

اختصاصی شبکه اجتهاد: صدور پیام رهبر انقلاب آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای به مناسبت امضای تفاهمنامه میان ایران و آمریکا از زوایای گوناگون مورد بحث و تاملات قرار گرفته است؛ یکی از این زوایا می‌تواند زاویه فقه سیاسی باشد. مفهوم و منطوق و مدلول کلیت پیام رهبر معزز انقلاب تاکید بر ساز و کارهای نهادینه شده در نظام سیاسی اسلامی و چارچوبه‌های …

اختصاصی شبکه اجتهاد: بحث از هوش مصنوعی در سال‌های اخیر از حوزه مسائل صرفاً فنی فراتر رفته و به یکی از موضوعات مؤثر در مباحث معرفت‌شناسی، فلسفه ذهن، فلسفه علم و حتی اجتهاد و استنباط تبدیل شده است. با این حال، به نظر می‌رسد بخش قابل توجهی از مباحث موجود، مبتلا به نوعی خلط میان سطوح مختلف مسئله است؛ به‌گونه‌ای …

شبکه اجتهاد: واژه «علی‌الاصول» در نامه رهبر معظم انقلاب، به‌خودی خود، یک بیانیه فشرده و گویای سیاسی است که دریچه ورود به لایه‌های عمیق‌تر و پیچیده‌تر تصمیم‌سازی در جمهوری اسلامی را می‌گشاید؛ این قید که در زبان حقوقی و اصولی به معنای «بر اساس اصل و قاعده» به کار می‌رود، در این بافت مشخص، حکایت از وجود یک تنش آگاهانه …

شبکه اجتهاد: این روزها تعبیر «علی‌الأصول» به کلیدواژه‌ای پرتکرار در سپهر سیاسی کشور تبدیل شده است. مروری بر پاره‌ای از اصول حاکم بر تفاهم با شیطان بزرگ! می‌تواند به کارایی و ماندگاری این مفهوم در فهم رویکرد ما در روابط بین‌الملل در شرایط کنونی یاری رساند. در این یادداشت، جریان اصول شناخته‌شده‌ی عزّت، مصلحت و حزم، دوراندیشی و حکمت را …

شبکه اجتهاد: پس از انتشار پیام رهبر معظم انقلاب درباره تفاهم‌نامه اخیر، برخی تحلیل‌ها پیرامون عبارت کلیدی ایشان شکل گرفت: «بنده علی‌الاصول نظر دیگری داشتم، اما از باب تعهدی که رئیس‌جمهور و مسئولان مربوطه دادند، اجازه داده شد». برخی معتقدند بخش اول عبارت ناظر به حکم اولیه فقه سیاسی است؛ یعنی بر اساس آیه ۱۲ سوره توبه، اصل در مواجهه …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ در پیامی فرمودند: همان‌گونه که مطلع شُدید، تفاهم‌نامه‌ای بین رئیس‌جمهوران ایران و امریکا امضا شد… بنده علی‌الاصول، نظر دیگری داشتم ولی از باب تعهّدی که رئیس‌جمهور محترم به‌عنوان رئیس شورای عالی امنیت ملّی از طرف خود و سایر اعضا در پاسداشت حقوق ملّت ایران و …

شبکه اجتهاد: این پیام، یک «موافقت مشروطِ توأم با مرزبندی غلیظ» است. آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای در آغاز زعامت خود، به جای استفاده از ادبیات سنتیِ تشکر و پدری کردن برای قوا، از ادبیات «تعهدخواهی حقوقی» استفاده کرده است. رهبری معظم در این بند، ساختار حقوقی تصمیم‌گیری در کشور را بازتعریف می‌کند. از نظر واقع‌گرایی سیاسی، او با برجسته کردن …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مدخل ورود آیت‌الله شیخ محمداسحاق فیاض (ره) به مسئله زنان، یک انتخاب روش‌شناختی است نه صرفاً یک موضع فقهی: ایشان قاعده عرض بر کتاب را به‌عنوان مرجّح اصلی در تعارض روایات به‌کار می‌گیرد. دسته‌ای از روایات موجود در منابع فریقین – که زن را از جهت عقل و ایمان «ناقص» می‌شمارند یا مشورت با زنان را مذموم …

شبکه اجتهاد: هرگاه سخن از مذاکره به میان می‌آید، برخی آن را در برابر مقاومت و میدان قرار می‌دهند؛ گویی میان دیپلماسی و مبارزه نسبت تضاد وجود دارد. در حالی که سیره نبوی و منطق قرآن، تصویری کاملاً متفاوت ارائه می‌کند. یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های تاریخ اسلام، مأموریت حضرت جعفر بن ابی‌طالب(ع) در حبشه است. جعفر طیار در حالی که …

اختصاصی شبکه اجتهاد: «فرآیند تکاملی انقلاب اسلامی»، نقشه راه و برنامه کلان جمهوری اسلامی ایران برای وصول مرحله به مرحله به اهداف میانی و غایی در راستای «اقامه دین و احکام الهی» در قالب حکومت و نظام سیاسی است. حداقل دو الگو در زمینه «فرآیند تکاملی» برای دستیابی به هدف فوق قابل طرح است: «فرآیند تکاملی انقلاب نبوی» و «فرآیند …

شبکه اجتهاد: مرجع فقید آیت‌الله العظمی فیاض امروز ۱۴ جوزا / خرداد ۱۴۰۵ در سن ۹۶ سالگی دارفانی را ترک و به دیدار معبودش شتافت. بدون شک وی از شخصیت‌های استثنائی در تاریخ معاصر فقاهت شیعه بود که در ذهن‌ها باقی خواهد ماند. امّا میراثی که از آن مرحوم بر جای ماند چیست؟ بدون شک فقاهت، تدبر و تعمق فقهی …

شبکه اجتهاد: آنچه به عنوان حدیث غدیر و به نام روز غدیر می‌شناسیم، روایت و حکایتی درباره رخدادی است که در سال دهم هجرت، روز هجدهم ذی حجه، در منطقه غدیر خم رخ داد. هجدهم ذی حجه سال دهم هجرت چنان که روایات تاریخی گزارش کرده‌اند، طی آن، رسول خدا (ص) در حالی که پس از انجام تنها حج تمتع …

اختصاصی شبکه اجتهاد: فهم جامع اندیشه‌های شهید صدر نباید در مرزهای آثار اصولی ایشان (همچون حلقات و بحوث) متوقف شود. ایشان علاوه‌بر جایگاه برجسته در علم اصول، در حوزه‌های فقه اجتماعی، نظریه نظام، اقتصاد اسلامی، فلسفه استقراء و روش کشف نظریه، صاحب مکتب است. برای دستیابی به «نظام خانواده» از دیدگاه ایشان، باید به منظومه آثار وی از جمله الأسس …

اختصاصی شبکه اجتهاد: یکی از پرسش‌های مهم در فقه معاصر، نسبت «خانواده» با فقه اجتماعی است. آیا خانواده در منطق فقه، صرفاً نهادی حقوقی برای تنظیم روابط زن و مرد، والدین و فرزندان و احکام نکاح و طلاق است، یا باید آن را خرده‌نظامی در دل کلان‌نظام اجتماعی اسلام دانست؟ پاسخ به این پرسش، در گرو عبور از نگاه جزیره‌ای …

اختصاصی شبکه اجتهاد: تبیینِ مشروعیتِ بین‌المللی و فقهیِ اقدام جمهوری اسلامی ایران علیه پایگاه‌های نظامی ایالات متحده در منطقه، مستلزمِ واکاویِ «حق دفاع» در برابر تجاوزاتی است که نظم حقوقی و حیات انسانی را به مخاطره انداخته‌اند. در فقه اسلامی و نظام حقوق بین‌الملل، اصل بر «منع توسل به زور» (Prohibition of the use of force) استوار است؛ اما همین …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در سال‌های ابتدایی رهبری قائد شهید، برخی کج‌اندیشان داخلی با طرح این ادعا که ولایت فقیه در امر حکومت مشروط به اعلمیت فقهی است، کوشیدند جانشینی ایشان از امام خمینی(ره) در جایگاه ولایت مطلقه فقیه را نامشروع جلوه دهند؛ از آن‌رو که مدعی بودند ایشان اعلم فقهای زمان خود نیست. این افراد با ترویج گسترده این ادعا …

اختصاصی شبکه اجتهاد: به شهادت رساندن مقام عالی‌رتبه رهبری و مرجع دینی، حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، نه تنها جنایت علیه یک فرد، بلکه جنایتی علیه نظام اسلامی، حاکمیت ملی و اراده ملت ایران و مسلمانان بود. این اقدام، نقض آشکار تمامی مرزهای حقوق بین‌الملل و اصول بنیادین فقه سیاسی اسلام است. از این‌رو، مطالبه قصاص، صرفاً یک حق شخصی نیست، …

شبکه اجتهاد: از منظر دینی و فقهی حذف دشمن دارای شرایط و احکامی است و هر دشمنی را نتوان، صرفاً به جهت دشمنی، به صورت رسمی و یا غیررسمی نابود کرد. در مواردی که دشمن مرتکب جنایتی شده، که جزای آن مرگ است، و امکان کشتن و حذف رسمی او وجود ندارد، می‌توان از ابزار حذف غیر علنی بهره برد. …

شبکه اجتهاد: پیمان ابراهیم، از منظر فقه بین‌الملل اسلامی، یک «عقد» بود ــ توافقی دوطرفه میان دولت‌های امضاکننده که بر اساس آن، طرفین متعهد به «عادی‌سازی روابط» و «خودداری از اقدامات خصمانه» علیه یکدیگر می‌شدند. اما هر عقدی، در منطق فقه، تابع «شرایط صحت» و «موجبات فسخ» است. آنچه در ۷۵ روز جنگ ۲۰۲۶ رخ داد، از منظر فقهی، چیزی …