شبکه اجتهاد اجتهاد و اصول فقه, حکومت و قانون, اقتصاد و بازار, عبادات و مناسک, فرهنگ و ارتباطات, خانواده و سلامت
اختصاصی شبکه اجتهاد: یکی از دغدعههای اصلی رهبر شهید ساخت امت اسلامی بود که از زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پایه گذاری شد. اما امروزه با وجود کثرت جمعیت مسلمانان با تشکیل امت اسلامی فاصله داریم.
ایشان دراین باره می فرمایند: «امروز کشورهای اسلامی پُر شمار هستند و حدود دو میلیارد مسلمان در دنیا زندگی میکنند اما نمیتوان روی این مجموعه نام «امت» را نهاد زیرا امت مجموعهای است که هماهنگ و با انگیزه به سمت یک هدف حرکت میکنند ولی ما مسلمانان امروز متفرّق هستیم.»
مراسم تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب، فرصتی بینظیر، استثنایی و طلایی برای تحقق بخشی به این آرمان بزرگ یعنی امت سازی اسلامی است. چون این مراسم فرصتهایی را در اختیار قرار میدهد که با بهرهگیری از آنها میتوان در راستای امت سازی اسلامی قدم برداشت.
فرصتها
۱. باز تعریف هویت امت اسلامی؛ از کثرت جغرافیایی تا وحدت اعتقادی: حضور همزمان مردم مشتاق از اقصی نقاط کشور و همچنین سایر کشورها با زبانهای مختلف، قومیتهای مختلف، مذاهب مختلف و … فرصتی است تا مرزهای ساختگی قومی و زبانی را در هم کوبیده و «هویت مشترک ایمانی، فکری» را به یک تجربهی زیسته و عینی برای هر شرکتکننده تبدیل کند. این تنوع، ثابت میکند که محور امت، عقیده است نه نژاد یا ملیت، و این حس تعلق، قویترین انگیزه برای همکاریهای آینده و ایجاد امت اسلامی را ایجاد می کند.
۲. انتقال میراث فکری و عملی رهبر شهید: تشییع، خود یک روایت تصویری و عاطفی از سیرهی عملی رهبر شهید (مردمیبودن، شجاعت، بصیرت) است که بدون واسطه و به زبان احساس، به نسل جوان منتقل میشود.
۳. تقویت همبستگی و اتحاد ملی و اسلامی: موکبهای ایرانی و غیرایرانی، اسکانهای مردمی و همدلی در سوگ، شبکههای اعتماد را بین اقشار مختلف مسلمان تقویت میکند که سرمایهای عظیم برای همکاریهای اقتصادی و سیاسی میان کشورهای اسلامی به شمار میرود. این همبستگی میدانی، برخلاف پیمانهای رسمی دولتی که بعضاً سست هستند، از جنس «ایثار و برادری دینی» بوده و ماندگاری بالایی دارد.
۴. شبکهسازی نخبگانی: حضور جمعی از اندیشمندان و فرماندهان در حاشیه مراسم، اگر بهدرستی سازماندهی شود، به اتاقهای فکری مشترک و تشکیل جبهههای متحد استراتژیک منجر خواهد شد. این پیوندهای نخبگانی، سرمایهای راهبردی برای هماهنگی سیاسی و نظامی در سطوح عالی جهان اسلام در دهههای آینده است.
۵. ظرفیت سازی برای همگرایی فراملی میان دولتهای اسلامی در راستای تحقق امت اسلامی: شور و شعور ایجاد شده، پنجرهای از فرصت را برای بازنگری در قوانین کشورها در جهت تسهیل تعاملات میان امت (مانند حذف روادید، توسعه گردشگری مذهبی و هماهنگی اقتصادی) میگشاید که میتواند به موتور محرکهای برای تحول در نهادهای فراملی اسلامی تبدیل شود.
۶. بسیج مردمی برای حل معضلات داخلی و تقویت سرمایه اجتماعی نظام جهت تقویت نهادهای مدنی و پیوند با شبکههای فراملی: این شور و شعور همچنین فرصتی را برای برخی اصلاحات ساختاری داخلی کشور نیز فراهم می آورد تا با بسیج مردمی، تشکیل نهادها، شبکهها و جریانهای اجتماعی و مردمی، مشکلات داخلی به حداقل رسیده و راه پیوند با شبکهها و نهادهای فراملی در راستای امت اسلامی هموارتر شود..
۷. نمایش عظمت و اقتدار اسلامی ایرانی: شکوه جمعیت میلیونی و نظارت جهانی بر آن، معادلات بازدارندگی را به هم میزند و تصویر «امت زنده و بااراده» را در برابر چشم دشمنان بازسازی میکند. این اقتدارِ نرم، ضمن امیدآفرینی در دل مستضعفین عالم، پیام روشنی به قدرتهای سلطهگر دربارهی هزینههای مقابله با این موج عظیم ارسال می کند.
۸. الگوسازی برای جهان اسلام: نظم مثالزدنی، اخلاق اسلامیِ حاکم بر مراسم و مدیریت مردمیِ آن، یک الگوی عملی از «تمدن نوین اسلامی» را به رخ کشورهای اسلامی میکشد. سایر ملل مسلمان میتوانند این الگوی خودجوش و فراگیر را برای حل بحرانهای داخلی و ایجاد وحدت در کشورهای خود پیادهسازی کنند.
۹. روایت سازی و تسلط بر روایت جهانی: با حضور گسترده خبرنگاران خارجی، محتوای تولیدشده توسط خود مردم در شبکههای اجتماعی، روایت اصلی را از دست شبکههای معاند خارج میکند. این فرصت به ما اجازه میدهد تا واژههایی مانند «مقاومت»، «شهادت» و «وحدت» را بدون واسطهی تحریفشده رسانههای غربی، در فرهنگ واژگان جهانی نهادینه کنیم.
الزامات بهرهگیری از فرصتها
برای استفاده از فرصتهای فوق، الزامات شش گانه زیر باید رعایت شود:
۱. پرهیز قاطع از تفرقهافکنی (به عنوان اصل و الزام حاکم بر تمام الزامات بعدی): هرگونه طرح مسائل حاشیهای و اختلافبرانگیز (اعم از مذهبی، قومی یا جناحی) در این بستر، سرمایه عظیم وحدت را نابود کرده و خواسته یا ناخواسته به پروژهی دشمن برای تفرقهافکنی خدمت میکند؛ بنابراین، گفتمان حاکم باید بر مشترکات توحیدی و دشمنشناسی متمرکز شود.
۲. جهاد تبیین: تبیین دقیقِ فلسفه حضور در چنین مراسمی (امتسازی، تجدید بیعت با آرمانها، اقامه شعائر اسلامی و …) در این مراسم، مانع از فروکاستن آن به یک سوگواری صرف یا جنجال سیاسی زودگذر شده، فلسفه مذکور را به عنوان گفتمان غالب و حرکتی مستمر برای امت سازی تثبیت میکند. این تبیین باید به زبان نسل جوان و با استفاده از ابزارهای نوین رسانهای صورت پذیرد تا معرفتِ شرکتکنندگان تبدیل به بصیرت شود.
بهره گیری از بازخوانی وصیتنامه، سخنرانیهای ماندگار و منش رهبر شهید، در این بستر موجب می شود امت در مواجهه با فتنههای آینده، چراغ راهی مطمئن داشته باشند.
۳. مردمپایگی و خودجوشی: اصالت و برکت این مراسم در گرو حرکت خودجوش و غیردستوری مردم است، چرا که قدرت نرم امت از دل عشق داوطلبانه بیرون میآید نه اجبار نهادی؛ نقش پررنگ مردم در مدیریت میدانی و خدمترسانی به خود مردم، حس تملک و کارآمدی شبکههای مردمی را به رخ جهانیان میکشد.
۴. مدیریت هوشمندانه و تهاجمی رسانهای: در جنگ ترکیبی امروز، برگزاری صرفاً زمینی کافی نیست و باید با ستاد رسانهای قوی، پوشش زنده، تولید ریلهای چندزبانه و … روایت اول را ساخت و مانع پخش اخبار جعلی یا ناقص به عنوان روایت اول شد. باید ابعاد باشکوه مراسم را به گوش جهانیان رساند و همزمان به شبهات و روایتهای بدخواهانه پاسخ سریع داد.
۵. طراحی نقشهراه عملیاتی پس از مراسم: موج عاطفیِ ایجادشده، بدون برنامهریزی مشخص برای ادامه مسیر، ممکن از به زودی از دست برود؛ لذا باید از هماکنون کمیتههایی برای تدوین بیانیههای گامبهگام در حوزههای اقتصادی، فرهنگی و سیاسی برای تحقق عملی امتسازی تعریف شود.
۶. تسهیل گفتوگوی ساختاریافته میان نخبگان و مذاهب: صرف حضور نخبگان در یک مکان، شبکهسازی نمیآفریند؛ باید با برگزاری نشستهای حاشیهای هدفمند و با محوریت «مشکلات مشترک جهان اسلام»، زمینهی تبادل نظر و امضای تفاهمنامههای عملیاتی میان علمای شیعه و سنی و فعالان سیاسی فراهم شود.
تطبیق الزامات بر فرصتها
عدم فعال سازی الزامات بیان شده، امکان بهره گیری از فرصتها را از بین برده یا به حداقل می رساند. با توجه به این که فعال سازی هر فرصت ممکن است متوقف بر چند مورد از الزامات گفته شده باشد، در ادامه طی جدولی اولویت بندی الزامات برای هر فرصت تطبیق داده خواهد شد. البته لازم به ذکر است الزام عدم تفرقه افکنی چون حاکم بر تمام الزامات است در فرصتها باید رعایت شود؛ لذا در ادامه این الزام تکرار نمی شود و باید در تمام فرصتها مد نظر قرار گیرد.
مبنای تشخیص «الزام کلیدی» از «پشتیبان»، میزانِ «وابستگیِ وجودی» آن فرصت به آن الزام است؛ به گونهای که اگر الزام کلیدی محقق نشود، اصلِ آن فرصت از بین میرود، اما اگر الزام پشتیبان محقق نشود، فقط از کیفیتِ آن کاسته میشود.
| ردیف | فرصت | الزامات کلیدی (اولویت ۱) | الزامات پشتیبان (اولویت ۲) |
| ۱ | بازتعریف هویت امت اسلامی (از کثرت جغرافیایی تا وحدت اعتقادی) | جهاد تبیین / مردمپایگی | مدیریت رسانهای |
| ۲ | انتقال میراث فکری و عملی رهبر شهید | جهاد تبیین / طراحی نقشهراه عملیاتی | مردمپایگی |
| ۳ | تقویت همبستگی و اتحاد ملی و اسلامی | مردمپایگی | جهاد تبیین / مدیریت رسانهای |
| ۴ | شبکهسازی نخبگانی (اندیشمندان و فرماندهان) | تسهیل گفتوگوی ساختاریافته | طراحی نقشهراه عملیاتی / جهاد تبیین |
| ۵ | ظرفیتسازی برای همگرایی فراملی (حذف روادید، گردشگری مذهبی، هماهنگی اقتصادی) | طراحی نقشهراه عملیاتی | تسهیل گفتوگوی ساختاریافته / مدیریت رسانهای |
| ۶ | نمایش عظمت و اقتدار اسلامی-ایرانی | مدیریت رسانهای / مردمپایگی | طراحی نقشهراه عملیاتی |
| ۷ | الگوسازی برای جهان اسلام (نظم، اخلاق و مدیریت مردمی) | مردمپایگی / مدیریت رسانهای | جهاد تبیین |
| ۸ | روایتسازی و تسلط بر روایت جهانی (واژگان مقاومت، شهادت و وحدت) | مدیریت رسانهای / جهاد تبیین | مردمپایگی |
| ۹ | بسیج مردمی برای حل معضلات داخلی و تقویت سرمایهی اجتماعی | مردمپایگی / طراحی نقشهراه عملیاتی / جهاد تبیین | مدیریت رسانهای |
مراسم تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب، صرفاً یک وداعِ عاطفی نیست؛ بلکه یک «راه استراتژیک» برای عبور از «جمعیتِ پراکنده» به سمت «امتِ متحد» است. فرصتهای نُهگانهی این رویداد، اگر با شش الزامِ ترسیمشده (با محوریتِ «پرهیز از تفرقه» به عنوان اصلِ حاکم) گره بخورند، میتوانند این موجِ عظیمِ احساس را به زیرساختهای ماندگارِ همبستگی، همگرایی اقتصادی، شبکهسازی نخبگانی و بازتعریفِ هویتِ اعتقادی تبدیل کنند.
آنچه این نقشهراه را از یک «توصیه نظری» به یک «برنامه عملیاتی» متمایز میکند، التزامِ همزمان به «مردمپایگیِ خودجوش»، «جهاد تبیینِ هوشمندانه»، «مدیریتِ تهاجمیِ رسانهای» و «طراحیِ مسیرِ پسا-تشییع» است.
امروز، امتِ اسلامی بیش از هر زمان دیگری به «چراغِ راهِ» این شهیدِ عزیز نیاز دارد؛ و این مراسم، بهترین فرصتِ تاریخی برای روشن کردنِ آن چراغ و حرکت در مسیرِ تحققِ آرمانِ دیرینه امتسازی است.
نویسنده: دکتر بلال شاکری، عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی
