شبکه اجتهاد اجتهاد و اصول فقه, حکومت و قانون, اقتصاد و بازار, عبادات و مناسک, فرهنگ و ارتباطات, خانواده و سلامت
اختصاصی شبکه اجتهاد: در این نوشتار نسبت فقه و همبستگی اجتماعی و نقشی که فقه در همبستگی اجتماعی در جنگ رمضان ایفا کرده، نکاتی اشاره خواهد شد.
نکته اول: همبستگی اجتماعی پدیدهای است که بر پایه آن در سطح یک گروه یا یک جامعه، اعضا به یکدیگر وابسته و به طور متقابل نیازمند یکدیگر هستند. همبستگى اجتماعى جامعه ناشى از عواملى چون اعتقادات و احساسات مشترک، باورها، ارزشها و هنجارها و نیز نقش رهبر جامعه بدست میآید و همدلی، هم زبانی و نوع دوستی از جمله عوامل تقویت کننده همبستگی اجتماعی به شمار میآید. استقلال سیاسی، دشمن ستیزی، آبادانی، تقویت روحیه تعاون، افزایش آگاهی فردی و جمعی و مشارکت عمومی از جمله آثار و پیامدهای همبستگی اجتماعی به شمار میرود.
ازآنجا که هنجارهای مشترک عاملی برای همبستگی اجتماعی در جامعه به شمار میآید، لذا فقه به عنوان تعیین کننده هنجارهای دینی و هنجارهای الزام آور و غیر الزام آور و همچنین عاملی برای داوری کنشهای اجتماعی، از جمله مواردی است که موجب همبستگی اجتماعی در جامعه میشود.
با شروع جنگ تحمیلی رمضان در اسفندماه ۱۴۰۴ و شهادت رهبر و قائد امت اسلامی، فرماندهان، مردم و کودکان مظلوم مدرسه شجره طیبه میناب در ایران، نقش باورها و ارزشهای مشترک و هنجارهای دینی و مذهبی و نیز نمادها در ایجاد همبستگی اجتماعی مردم بسیار نمایان بود. از ابراز همدردی، همیاری و تعاون، شجاعت، صبر و تاب آوری اجتماعی مردم در برابر داغ شهادت رهبر شهید و مصیبتهای وارده بر ملت ایران، همه و همه نه تنها موجب انشقاق اجتماعی نشد، بلکه عاملی برای همبستگی اجتماعی و انسجام اجتماعی گردید و این ثمرات بخاطر اعتقادات، ارزشها و هنجارهای مشترک مردم ایران اسلامی است.
نکته دوم: قواعد فقهی موجود در کتب و تراث اسلامی، برخی مانند قاعده «فراغ» و «تجاوز» فردی محض اند و برخی دیگر مانند قاعده «حرمت اعانت بر اثم»، «عدم جواز اختلال در نظام»، «نفی سبیل» و «حرمت افساد در زمین»، اجتماعی محض اند و برخی دیگر از قواعد فقهی مانند «لاحرج»، «لاضرر» و نیز قاعده «عدل و انصاف» هم فردی وهم اجتماعی هستند. بنابراین قاعده فقهی «وجوب حفظ نظام» از جمله قواعد فقهی- اجتماعی به شمار میرود که به دنبال همبستگی و انسجام اجتماعی در جامعه است و لذا فقه از طریق این قاعده فقهی، مانع هرگونه هرج و مرج و انشقاق اجتماعی در میان افراد جامعه میشود. امام خمینی(ره) حفظ نظام را یکی از واجبات شرعیه و عقلیه دانسته و بر این باورند که نظام باید محفوظ باشد. فقهاء نیز معمولا اختلال نظام را درکنار هرج و مرج ذکر کرده و حفظ نظام را در مقابل اخلال در نظام قرار داده اند و آن را واجب دانستهاند. شیخ انصاری در مکاسب محرمه نیز در بحث خراج و مقاسمه یکی از ادله جواز قبض مال از جائر را علاوه بر اجماع و روایات، اختلال نظام در عدم قبض مال از جائر دانسته است.به این معنا که اگر قبض خراج از سلطان جایز نباشد، لازمه آن اختلال نظام و حرج است.
شایان ذکر است که مراد فقهاء از واژه «نظام» ساختار عامی است که انسانها بوسیله حفظ این ساختار، به سعادت میرسند و مراد از «نظام» تنها ساختار حاکم در جوامع اسلامی نیست و مضاف الیه نظام، نوع انسانی است، نه جامعه اسلامی. از این رو وقتی گفته میشود، حفظ نظام واجب است یا اختلال نظام حرام است، اختصاص به نظام اسلامی و دینی ندارد، بلکه منظور جامعه انسانی است. بنابراین، قاعده فقهی «حفظ نظام» مانع هرج و مرج و عامل انسجام و همبستگی اجتماعی در میان افراد جامعه میباشد.
از جمله قواعد فقهی که جنبه اجتماعی دارد و موجب همبستگی اجتماعی میگردد، قاعده «وجوب تعظیم شعائر الهی و حرمت اهانت به آنها» است. شعائر، نمادهای دینی یک امت و جامعه به شمار میرود و این نمادها سبب انسجام اجتماعی در میان افراد جامعه میشود. در کاربرد این قاعده این مطلب شایان ذکر است که تعظیمی که به اندازه منزلت اجتماعی فرد و مطابق عرف باشد و ترک گردد، اهانت به شمار میرود و اگر عدم رعایت آداب اجتماعی در تعاملات اجتماعی مردم نزد عرف اهانت به شمار آید، حرام میباشد. لذا جامعهای که افراد آن، شعائر الهی و نمادهای دینی را رعایت کنند و از اهانت به یکدیگر دور باشند، همبستگی وانسجام اجتماعی در آن جامعه تقویت میگردد.
در جنگ رمضان نیز مردم بصیر و آگاه و مبعوث شده خداوند با حضور شبانه در میادین و خیابانها وبا در دست داشتن پرچم جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک نماد دینی، مذهبی و ملی، موجب حفظ نظام اسلامی شده و همچنین این کنش اجتماعی و جمعی منجر به تعظیم شعائر دینی و ملی شد و پدیده اجتماعی نو ظهوری را در جهان خلق نمود.
نکته سوم: برای فقه و ابواب فقهی میتوان کارکردهای متعددی در نظر گرفت. از جمله کارکردهای مهم و اساسی برای فقه و ابواب فقهی، همبستگی اجتماعی است. به این معنا که برخی از ابواب و احکام فقهی مانند نماز جمعه و جماعت، انفاقات و صدقات، موقوفات، صله رحم و امر به معروف و نهی از منکر موجب همبستگی و انسجام اجتماعی میشود. وقتی در میان افراد جامعه انفاق نهادینه شده باشد و افراد جامعه نسبت به همدیگر احساس تکلیف و تعهد داشته و در مقابل افراد جامعه بیتفاوت نباشند، این حس تعهد نسبت به هم نوع خود و کم شدن فاصله طبقاتی، همبستگی اجتماعی میان افراد جامعه را تقویت میکند.
صله رحم نیز از جمله احکام فقهی است که یکی از کارکردهای آن، ایجاد همبستگی میان اعضای خانواده و فامیل میشود. زیرا انسان موجودی اجتماعی است و یکی از نیازهای آن، نیاز به روابط اجتماعی است و این نیاز درونی با انجام صله رحم تحقق پیدا میکند و از این رو میتوان یکی از حکمتهای صله رحم در فقه را برآورده شدن و تأمین نیاز به روابط اجتماعی دانست.
در این جنگ رمضان که ایران اسلامی مورد هجوم آمریکا و اسرائیل جنایتکار قرار گرفت و رهبر و قائد امت اسلامی، فرماندهان، مردم مظلوم و کودکان به شهادت رسیدند، مردم ایران عزیز به صورت خانوادگی و با اقوام و دوستان خود حتی در زمان تحویل سال جدید در کنار سفره هفت سین، علاوه بر این که نیاز به روابط اجتماعی آنها تامین میشد، با جضور خود در خیابانها، همبستگی اجتماعی ایران را به صورت گسترده به نمایش گذاشته و تمام ایران مثل یک خانواده در حفظ ایران اسلامی کوشیدند و با همدلی، نوع دوستی و حب وطن به دفاع از ارزشهای انقلاب اسلامی ایران و نیز خون خواهی از رهبر و قائد شهیدمان پرداخته و این همبستگی اجتماعی را به رخ جهانیان کشیدند. به امید نصرت الهی و پیروزی ملت بزرگ ایران اسلامی.
