یادداشت فقهی و اصولی

شبکه اجتهاد: در روزهای اخیر و همزمان با مراسم باشکوه تشییع پیکر مطهر امام شهید در مشهد مقدس، تصاویری در فضای مجازی منتشر شد که حکایت از اقدام گروهی از طلاب در خیابان امام رضا علیه‌السلام داشت. این گروه، به جمع‌آوری امضا برای طوماری مبنی بر اعلام مرجعیت حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای (حفظه الله تعالی) پرداخته و تصاویر نیز …

شبکه اجتهاد: مسئله عفاف زنان در جامعه امروز ایران، دیگر فقط یک حکم فقهی جزئی یا یک توصیه اخلاقی فردی نیست بلکه به مسئله‌ای چندلایه، اجتماعی و هنجاری تبدیل شده است. تجربه عملی سال‌های اخیر نشان داده است که مواجهه با نابهنجاری‌های مرتبط با پوشش زنان، اگر صرفاً در سطح تقنین، اجرا یا برخورد انتظامی باقی بماند، از کارآمدی پایدار …

اختصاصی شبکه اجتهاد: یکی از مسائل بنیادین در فقه سیاسی شیعه، تعیین قلمرو حکم حکومتی و نسبت آن با فقه فردی و حقوق خصوصی اشخاص است. نزاع اصلی در این بحث صرفاً ناظر به اصل ثبوت ولایت برای فقیه نیست، بلکه مسئله مهم‌تر آن است که حکم حکومتی تا کجا امتداد دارد. آیا این حکم تنها در حوزه عمومی و …

اختصاصی شبکه اجتهاد: صدور پیام رهبر انقلاب آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای به مناسبت امضای تفاهمنامه میان ایران و آمریکا از زوایای گوناگون مورد بحث و تاملات قرار گرفته است؛ یکی از این زوایا می‌تواند زاویه فقه سیاسی باشد. مفهوم و منطوق و مدلول کلیت پیام رهبر معزز انقلاب تاکید بر ساز و کارهای نهادینه شده در نظام سیاسی اسلامی و چارچوبه‌های …

اختصاصی شبکه اجتهاد: بحث از هوش مصنوعی در سال‌های اخیر از حوزه مسائل صرفاً فنی فراتر رفته و به یکی از موضوعات مؤثر در مباحث معرفت‌شناسی، فلسفه ذهن، فلسفه علم و حتی اجتهاد و استنباط تبدیل شده است. با این حال، به نظر می‌رسد بخش قابل توجهی از مباحث موجود، مبتلا به نوعی خلط میان سطوح مختلف مسئله است؛ به‌گونه‌ای …

شبکه اجتهاد: این روزها تعبیر «علی‌الأصول» به کلیدواژه‌ای پرتکرار در سپهر سیاسی کشور تبدیل شده است. مروری بر پاره‌ای از اصول حاکم بر تفاهم با شیطان بزرگ! می‌تواند به کارایی و ماندگاری این مفهوم در فهم رویکرد ما در روابط بین‌الملل در شرایط کنونی یاری رساند. در این یادداشت، جریان اصول شناخته‌شده‌ی عزّت، مصلحت و حزم، دوراندیشی و حکمت را …

شبکه اجتهاد: پس از انتشار پیام رهبر معظم انقلاب درباره تفاهم‌نامه اخیر، برخی تحلیل‌ها پیرامون عبارت کلیدی ایشان شکل گرفت: «بنده علی‌الاصول نظر دیگری داشتم، اما از باب تعهدی که رئیس‌جمهور و مسئولان مربوطه دادند، اجازه داده شد». برخی معتقدند بخش اول عبارت ناظر به حکم اولیه فقه سیاسی است؛ یعنی بر اساس آیه ۱۲ سوره توبه، اصل در مواجهه …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ در پیامی فرمودند: همان‌گونه که مطلع شُدید، تفاهم‌نامه‌ای بین رئیس‌جمهوران ایران و امریکا امضا شد… بنده علی‌الاصول، نظر دیگری داشتم ولی از باب تعهّدی که رئیس‌جمهور محترم به‌عنوان رئیس شورای عالی امنیت ملّی از طرف خود و سایر اعضا در پاسداشت حقوق ملّت ایران و …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مدخل ورود آیت‌الله شیخ محمداسحاق فیاض (ره) به مسئله زنان، یک انتخاب روش‌شناختی است نه صرفاً یک موضع فقهی: ایشان قاعده عرض بر کتاب را به‌عنوان مرجّح اصلی در تعارض روایات به‌کار می‌گیرد. دسته‌ای از روایات موجود در منابع فریقین – که زن را از جهت عقل و ایمان «ناقص» می‌شمارند یا مشورت با زنان را مذموم …

شبکه اجتهاد: هرگاه سخن از مذاکره به میان می‌آید، برخی آن را در برابر مقاومت و میدان قرار می‌دهند؛ گویی میان دیپلماسی و مبارزه نسبت تضاد وجود دارد. در حالی که سیره نبوی و منطق قرآن، تصویری کاملاً متفاوت ارائه می‌کند. یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های تاریخ اسلام، مأموریت حضرت جعفر بن ابی‌طالب(ع) در حبشه است. جعفر طیار در حالی که …

شبکه اجتهاد: مرجع فقید آیت‌الله العظمی فیاض امروز ۱۴ جوزا / خرداد ۱۴۰۵ در سن ۹۶ سالگی دارفانی را ترک و به دیدار معبودش شتافت. بدون شک وی از شخصیت‌های استثنائی در تاریخ معاصر فقاهت شیعه بود که در ذهن‌ها باقی خواهد ماند. امّا میراثی که از آن مرحوم بر جای ماند چیست؟ بدون شک فقاهت، تدبر و تعمق فقهی …

شبکه اجتهاد: در گذرگاه پرنشیب‌وفراز تاریخ، و بر صحیفهٔ ایام، نجف را اینک سوگ مردی است که خود فصلی بود از تاریخ آن دیار. آیت‌الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض، سرانجام رخ در نقاب خاک کشید و به رحمت الهى پیوست. حیات او، که یکسره در ساحت قدسی فقه و اصول و در مصاحبت با معارف اهل بیت (ع) گذشت، …

اختصاصی شبکه اجتهاد: فهم جامع اندیشه‌های شهید صدر نباید در مرزهای آثار اصولی ایشان (همچون حلقات و بحوث) متوقف شود. ایشان علاوه‌بر جایگاه برجسته در علم اصول، در حوزه‌های فقه اجتماعی، نظریه نظام، اقتصاد اسلامی، فلسفه استقراء و روش کشف نظریه، صاحب مکتب است. برای دستیابی به «نظام خانواده» از دیدگاه ایشان، باید به منظومه آثار وی از جمله الأسس …

اختصاصی شبکه اجتهاد: یکی از پرسش‌های مهم در فقه معاصر، نسبت «خانواده» با فقه اجتماعی است. آیا خانواده در منطق فقه، صرفاً نهادی حقوقی برای تنظیم روابط زن و مرد، والدین و فرزندان و احکام نکاح و طلاق است، یا باید آن را خرده‌نظامی در دل کلان‌نظام اجتماعی اسلام دانست؟ پاسخ به این پرسش، در گرو عبور از نگاه جزیره‌ای …

اختصاصی شبکه اجتهاد: تبیینِ مشروعیتِ بین‌المللی و فقهیِ اقدام جمهوری اسلامی ایران علیه پایگاه‌های نظامی ایالات متحده در منطقه، مستلزمِ واکاویِ «حق دفاع» در برابر تجاوزاتی است که نظم حقوقی و حیات انسانی را به مخاطره انداخته‌اند. در فقه اسلامی و نظام حقوق بین‌الملل، اصل بر «منع توسل به زور» (Prohibition of the use of force) استوار است؛ اما همین …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در سال‌های ابتدایی رهبری قائد شهید، برخی کج‌اندیشان داخلی با طرح این ادعا که ولایت فقیه در امر حکومت مشروط به اعلمیت فقهی است، کوشیدند جانشینی ایشان از امام خمینی(ره) در جایگاه ولایت مطلقه فقیه را نامشروع جلوه دهند؛ از آن‌رو که مدعی بودند ایشان اعلم فقهای زمان خود نیست. این افراد با ترویج گسترده این ادعا …

شبکه اجتهاد: دین مبین اسلام، نظامی جامع و فراگیر است که برای هدایت بشر در تمامی شئون زندگی، از فردی تا اجتماعی و بین‌المللی، اصول و قواعدی را ارائه داده است. فقه، به عنوان استنباط و تبیین این احکام، همواره در تلاش بوده تا با رویکردی پویا و واقع‌بینانه، به مسائل نوظهور و پیچیدگی‌های دنیای متغیر پاسخ دهد. در این …

اختصاصی شبکه اجتهاد: ما به شدت نیازمند بازخوانی «اقتصاد اعتبار علمی» در حوزه علمیه هستیم؛ وضعیتی که در آن گاهی صورت و زبان فقهی بیش از توان واقعی حل مسئله ارزش پیدا می‌کند. در چنین فضایی، سخنی ممکن است دقیق، نوآور و مرتبط با نیازهای جامعه باشد، اما چون در قالب رسمی و مألوف بیان نشده، جدی گرفته نشود. در …

شبکه اجتهاد: بعثت به‌مثابه ضرورت هدایت و ترجمه حقیقت در تاریخ انسانی: در سنت حکمت اسلامی و الهیات عقلی، بعثت هرگز به‌مثابه یک واقعه صرفاً تاریخی یا مقطعی فهم نشده، بلکه پاسخی به یک نیاز ساختاری در ساحت وجودی و اجتماعی انسان تلقی گردیده است؛ چنان‌که برخی پژوهش‌ها تصریح می‌کنند «نبوت پاسخی به محدودیت عقل عملی در هدایت جمعی انسان …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در این نوشتار نسبت فقه و همبستگی اجتماعی و نقشی که فقه در همبستگی اجتماعی در جنگ رمضان ایفا کرده، نکاتی اشاره خواهد شد. نکته اول: همبستگی اجتماعی پدیده‌ای است که بر پایه آن در سطح یک گروه یا یک جامعه، اعضا به یکدیگر وابسته و به طور متقابل نیازمند یکدیگر هستند. همبستگى اجتماعى جامعه ناشى از …

شبکه اجتهاد: یکی از پرسش‌هایی که در روزهای جنگ مطرح می‌شود، پرسش از نسبت میان آیه ۱۹۵ سوره مبارکه بقره «وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَى التَّهْلُکَه» با ادله جهاد است. برخی بر این نظر هستند که این آیه می‌تواند ادله جهاد را تقیید بزند. این دیدگاه، سابقه‌ای هم در کتب فقهی دارد. برخی فقها مانند محقق کرکی بر آن شده‌اند …

شبکه اجتهاد: یکی از عناوینی که در باور فقیهان، حکم شرعی بدان تعلق یافته است، عنوان «تکثیر سواد المشرکین» است. قدیمترین سخنی که در این موضوع در دست داریم، سخن ابن‌عباس است که در شأن نزول آیه‌ی مبارکِ «إِنَّ اَلَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ اَلْمَلاٰئِکَهُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی اَلْأَرْض» می‌گوید: گروهی از مسلمانان که هجرت نکرده بودند …

شبکه اجتهاد: از نظر فقهی، بازدارندگی تحت چه عنوانی تحلیل می‌شود؟ پس از آنکه متجاوز عقب نشست، تنبیه او جهت بازدارندگی تحت کدام عنوان فقهی قرار می‌گیرد؟ حدود ناشی از بازدارندگی متکی به سطح تجاوز دشمن است یا خیر؟ دشمن آمریکایی-اسرائیلی در حال تخریب تأسیسات نفتی و شریان‌های حیاتی کشور است، آیا می‌توان مقابله به مثل نمود؟ حد این مقابله …

شبکه اجتهاد: فقه شیعه در طول ادوار گذشته و با تطور زمان و تحول زمانه بر بالندگی خود افزوده و هرچه از زمان تأسیس خود فاصله می‌گیرد، بر عمق و سطح خود افزوده و روش‌های خود را نیز تکامل بخشیده‌است. فقه زمان امام‌صادق(ع) که از بساطت و سادگی برخودار بود، در قرن چهارم به‌صورت علمی مستقل در آمده و روش …

شبکه اجتهاد: در میان مطالبی که پیرامون قائد شهید امت در این روزها نگاشته شده است کمتر به جنبه‌های علمی و به خصوص فقهی وی پرداخته شده است. این در حالی است که یکی از مهم‌ترین عرصه‌های حیات علمی وی، تلاش‌های وی در حوزه فقه به خصوص فقه معاصر بوده است. شهید آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، همچون خلف خود، آیت‌الله …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در جریان جنگ رمضان، برای بسیاری از مومنان این پرسش مطرح شد که چرا مرجعیت عالی نجف، با وجود شدت تجاوز و گستره افکار عمومی جهان اسلام، فتوای صریح جهاد صادر نکرد. این پرسش اگر صرفاً در سطح انتظارهای سیاسی یا عاطفی بررسی شود، ممکن است به برداشت‌هایی ساده‌انگارانه از «سکوت» مرجعیت بینجامد. اما در چارچوب سنت …

شبکه اجتهاد: در پی تجاوز نظامی ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی به حریم مقدس و تمامیت ارضی جمهوری اسلامی ایران، تبیین دقیق مسئولیت بین‌المللی مباشران و شرکای منطقه‌ای آنان که با مشارکت مستقیم یا در اختیار قرار دادن قلمرو و فضای سرزمینی خود در این فعل متخلفانه سهیم بوده‌اند، به یک ضرورت حقوقی و راهبردی اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است. …

اختصاصی شبکه اجتهاد: از پیامدهای مهم دفاع مقدس رمضان، محدود شدن دسترسی به اینترنت بین‌الملل و کاهش نقش گروه‌های مرجع و متخاصم خارجی در تولید و توزیع محتوای فکری و اعتقادی مخرب برای نسل جوان است. این وضعیت به شکل‌گیری فرصتی جدید انجامید که در آن مخاطبان به‌سوی برنامه‌ها و پلتفرم‌های داخلی روی آوردند. در این چارچوب، امکان بازتولید و …

شبکه اجتهاد: از نظر فقهی، بازدارندگی تحت چه عنوانی تحلیل می‌شود؟ پس از آنکه متجاوز عقب نشست، تنبیه او جهت بازدارندگی تحت کدام عنوان فقهی قرار می‌گیرد؟ حدود ناشی از بازدارندگی متکی به سطح تجاوز دشمن است یا خیر؟ دشمن آمریکایی-اسرائیلی در حال تخریب تأسیسات نفتی و شریان‌های حیاتی کشور است، آیا می‌توان مقابله به مثل نمود؟ حد این مقابله …

اختصاصی شبکه اجتهاد: این نوشتار با رویکردی میان‌رشته‌ای و با بهره‌گیری از ابزارهای تحلیل در روابط بین‌الملل، علوم سیاسی و فقه کلان راهبردی، به تبیین وضعیت میدانی جنگ فعلی و ضرورت تغییر پارادایم از «مدیریت درگیری» به «پایان‌دهی مطلق» می‌پردازد. نگارنده استدلال می‌کند که با گذشت پانزده روز از نبرد رمضان و با توجه به توازن قوا به نفع جمهوری …