خانه / آخرین اخبار / توجه ویژه امام خمینی به «عرف» در فقه معاملات
اهمیت شیوه استنباط از قرآن در نگاه روش‌شناسی

سید‌محمد‌علی ایازی ابراز کرد؛

توجه ویژه امام خمینی به «عرف» در فقه معاملات

امام خمینی (ره) هر چند در استنباط همه احکام عبادی و معاملی از اصول مشترکی تبعیت می‌کند، اما به مناسبت ویژه احکام معاملات که ملاک صدور آنها روشن و بخش مهمی از آن امضایی است و روش عرف در آن نقش اساسی دارد، مبانی خاص این دسته از احکام را مطرح کرده و با تکیه بر ملاکات احکام به نتایج خاصی رسیده است.

شبکه اجتهاد: دین به آرامش و سکونت معنوی اهمیت بسیار داده است و شخصیت انسان را با دو مولفه جسم و جان می‌داند که نیاز هر دو باید تامین شود و این در صورتی است که معیشت تامین شود و کسب‌وکار رونق گیرد و روابط اجتماعی بر نظام و پیوند اخلاقی و عدالت و احترام به‌حق مالکیت افراد استوار شود.

اسلام برای اینکه روابط اقتصادی نیز همانند روابط اجتماعی با صداقت و راستی و از روی عدالت و رضایت انجام پذیرد و مصالح فردی و اجتماعی تامین و از هرگونه هرج‌ومرج و اختلاف و درگیری جلوگیری شود، به جزئیاتی از احکام و آداب توجه نشان داده است.

امام خمینی (ره) نیز از آن دسته فقهایی است که بحث معاملات خود را براساس ترتیب و چینش کلی و حتی دفاع از نظریات ایشان در کتاب البیع رعایت کرده، هرچند در مواردی مباحثی را افزوده یا نظریات شیخ را به چالش کشیده است.

کتاب البیع، متنی علمی و استدلالی و زبان آن مناسب با ادبیات حوزه‌های علمیه تدوین شده است. بر این کتاب شرح‌ها و حواشی فراوانی نگاشته شده است. همچنین کتاب البیع یکى از آثار ارزشمند باقیمانده از شهید سید‌مصطفى خمینى است که از نظر اسلوب و روش طرح و بررسى و نقد آرای فقهاى عظام در نوع خود کم‌نظیر است.

اگرچه این شخصیت بزرگوار تمام قسمت‌هاى المکاسب المحرمه، البیع و الخیارات از مکاسب شیخ اعظم را تدریس کرده و خلاصه مباحث را تدوین و تالیف کرده، اما متاسفانه تمام کتاب المکاسب المحرمه و قسمت‌هایى از البیع و الخیارات مفقود شده و این آثار، ناقص و ناتمام در اختیار ما قرار گرفته است.

امام خمینی(ره) بار‌ها به مناسبت بیان بیع و ماهیت آن یا احکام بیع، به تعبیرهایی از عرف یاد کرده و به اهمیت توجه به عرف توجه دارد، مانند «و الشاهد علیه: مضافا الى فهم العرف و ارتکاز العقلاء»، یا در جایی دیگر می‌گوید: «بل الظاهر منها انها أحکام فعلیّه، بصدد إنفاذ المعاملات العقلائیّه و العقود العرفیّه، و لا یزال الفقهاء الذین هم من العرف و العقلاء یتمسّکون بها‌لإ ثبات صحّه المعاملات».

نکته قابل توجه در تمام موارد این است که از نظر ایشان معاملات از امور توقیفی شارع نیست و پیش از اسلام هم رواج داشته و احکام تعیین شده شارع نیز مبنا و جهت عقلایی دارد. کمتر انسانی است که در کار و رفتار روزمره خود با مسائل و احکام معاملات درگیر نباشد و نیاز به دانستن قوانین آن هرچند در شکل خودآموز و ارتکازی آن نداشته باشد، تا بتواند معامله درست انجام دهد یا حقی را استیفا کند.

احکام معاملات در برابر عبادات قرار می‌گیرد و در تحقق آن قصد قربت شرط نیست و معیار پذیرش و صحت آن ترتیب‌اثر عینی و خارجی است. فلسفه تبیین احکام معاملات است، دین به آرامش و سکونت معنوی اهمیت بسیار داده و این در صورتی است که روابط اجتماعی بر نظام و پیوندی اخلاقی و عدالت و حق مالکیت افراد و احترام به آن استوار شود. یکی از محورهای مهم آن حاکمیت ارزش‌های اخلاقی بر دادوستد و اصول انسانی معهود در میان ‌همه جوامع است.

* متن سخنرانی در نشست تخصصی «نظام داد و ستد در فقه معاملات حضرت امام خمینی (ره)»

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Real Time Web Analytics
Google Analytics Alternative