شبکه اجتهاد اجتهاد و اصول فقه, حکومت و قانون, اقتصاد و بازار, عبادات و مناسک, فرهنگ و ارتباطات, خانواده و سلامت
شبکه اجتهاد: اذن جهاد، توصیه به جهاد، ترغیب به جهاد و فتوای جهاد فرق دارند و هر کدام، دارای موازین و ادبیات فقهی خاصی هستند. در آیات متعددی از قرآن به اصل جهاد اشاره شده است: وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ… وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ و…
اما فتوای جهاد در عصر غیبت، بهمعنای دستور حاکم شرع برای نبرد با دشمنان اسلام است و میتواند به صورت واجب عینی یا کفایی، نامحدود یا محدود به زمان و مکان، خطاب به عموم یا برخی از مسلمانان، مطلق یا مقید به شرایط خاص فردی و اجتماعی باشد.
صدور فتوای جهاد، چارچوب استنباطی و تبیینی خاص خودش را دارد و یکی از مهمترین ابزارهای فقهی برای بسیج عمومی با اتکا به سرمایه اجتماعی عالمان دینی و گاهی به مثابه آخرین حربه است. لذا با احتیاط و حساسیت زیاد و صرفاً در بزنگاههای تاریخی و با ملاحظات خاصی، صادر میشود.
گاهی میل به مبارزه تمام عیار با دشمن و غیرتورزی دینی و ملی، سبب میشود که افرادی با کمتوجهی نسبت به ملاحظات زمان و موازین فقیهان، برخی از گفتههای آنان درباره لزوم مقاومت در برابر دشمنان را بهزعم خود، تعبیر به فتوای جهاد کنند و از دیدن هالهها و سایههای کلام عالمان و فقیهان، غافل شوند و به پیامدهای بلندمدت چنین تفسیرهایی، کمتر بیندیشند.
تاریخ نشان میدهد که برخلاف تصور عمومی، فتاوای جهاد از سوی عالمان شیعه و سنی، همیشه در عمل موفق نبوده و گاهی خسارتهای مالی و جانی عظیم و گاهی موفقیتهای سیاسی و اجتماعی چشمگیری به ارمغان آورده است.
از این رو، برخی فتاوای جهاد مشهور و نتایج حاصل از آن در ۲۰۰ سال اخیر را مرور میکنیم تا با بصیرت تاریخی، در استفاده یا انتساب فتوای جهاد در شرایط امروز، عمل نماییم:
در سال ۱۸۰۱ و در پی حمله وهابیها به عتبات عالیات، شیخ جعفر کاشفالغطاء فتوای جهاد صادر کرد و موفق شد آنان را به عقب براند.
- در سال ۱۸۰۴ فتوای جهاد شیخ عثمان دانفردیو در نیجریه موجب پیروزی بر انگلستان شد.
- در سال ۱۸۲۱ فتوای جهاد سید احمد بریلوی علیه استعمار انگلیس در هند، شکست خورد.
- در سال ۱۸۲۶ سیدعلی طباطبایی، میرزای قمی و ملا احمد نراقی در راستای حمایت از قاجار و بلاد اسلامی در نبرد با روس، فتوای جهاد صادر کردند و موفقیتهای اولیهای هم بهدست آوردند اما نتیجه جنگ، پیروزی روسها و انعقاد عهدنامه ترکمنچای شد.
- در سال ۱۹۱۴ و در اثنای جنگ جهانی اول، مصطفی حائری افندی برای مقابله با قشون متفقین، فتوای جهاد در حمایت از پادشاه عثمانی صادر کرد و حتی برخی علمای شیعه نیز از او حمایت کردند اما در نهایت شکست خوردند.
- در سال ۱۹۱۸ سیدعبدالحسین لاری فتوای جهاد علیه انگلیسیها صادر کرد اما موفق به شکست آنها نشد.
- در سال ۱۹۱۸ و در قیام ثوره العشرین عراق، میرزا محمدتقی شیرازی فتوای جهاد صادر کرد و علمای شیعه و سنی دست به دست هم دادند اما نتوانستد انگلیس را شکست دهد. همان طور که فتوای جهاد علمای هند علیه انگلیس در آن دوره، راه به جایی نبرد.
- در سال ۱۹۲۰ حاج امین حسینی فتوای جهاد علیه انگلیس و صهیونیزم صادر کرد ولی موفق نبود.
- در سال ۱۹۳۴ و در پی جنایات ایتالیا در لیبی، آخوند خراسانی و سید اسماعیل صدر و شیخ عبدالله مازندرانی طی بیانیه مشترکی از مسلمانان خواستند که به دفاع از ممالک اسلامی برخیزند. اما در عمل موفق نبودند.
- در ۱۹۴۱ ابوالعلی مودودی پس از تأسیس حزب جماعت اسلامی پاکستان، اعلام جهاد علیه غرب کرد اما در عمل راه به جایی نبرد.
- در سال ۱۹۳۵ عزالدین قسام و در سال ۱۹۴۷ علمای الازهر مصر فتوای جهاد علیه صهیونیستها صادر کردند و موفقیتهایی هم به دست آوردند اما پیروز نهایی نبودند.
- در سال ۱۹۴۸ و پس از اعلام رسمی موجودیت دولت منحوس اسرائیل نیز برخی علمای شیعه و سنی نظیر حسنین محمد مخلوف و شیخ عبدالکریم زنجانی فتوای جهاد علیه اسرائیل صادر کردند اما پیروز میدان نشدند.
- در سال ۱۹۸۹ و در پی اشغال افغانستان توسط شوروی، عبدالله عزام فتوای جهاد علیه کمونیسم صادر کرد اما در عمل موفق نبود.
- در سال ۲۰۱۴ داعش برخی از مناطق عراق را گرفت و آیتالله سیستانی فتوای جهاد صادر نمود و موفق به عقب راندن داعش شد.
- در سال ۲۰۲۳ و در پی کشتار غزه، اتحادیه جهانی علمای مسلمان فتوای جهاد علیه اسرائیل صادر کرد اما معادلات سیاسی ورای این فتوا رقم خورد.
- در سال ۲۰۲۶ در پی حمله امریکا و اسرائیل به ایران و شهادت رهبر انقلاب، جمعی از علمای خراسان طی نامهای از آیتالله سیستانی درخواست صدور فتوای جهاد کردند که این درخواست تاکنون از سوی ایشان پذیرفته نشده است.
مرور متون جهادی نشان میدهد که برخی از آنها صرفاً توصیه یا ترغیب به جهاد و برخی صراحتاً فتوای جهاد بودند. چیزی به عظمت فتوای جهاد، ادبیات فقهی ویژهای دارد و در لفافه و چندپهلو بیان نمیشود و نباید با موارد مشابه نظیر توصیه یا تجویز جهاد، اشتباه گرفته شود.
برای آشنایی بیشتر با ادبیات فقیهان در صدور فتوای جهاد، متن برخی فتاوای جهاد مشهور را به عنوان نمونه، مرور میکنیم:
متن فتوای جهاد سید اسماعیل صدر و آخوند خراسانی و شیخالشریعه اصفهانی:
«بر عموم اسلامیان واجب است اجتماع نموده و از دولت متبوعه خود رفع تعدیات غیرقانونی روس و ایتالیا را جداً بخواهند و تا رفع این غائله عظمی نشود، آسایش و استقرار را بر خود حرام و این حرکت اسلامپرورانه را جهاد فیسبیلالله مثل مجاهدین بدر و حنین شناسند.»
متن فتوای جهاد سیدعبدالحسین لاری:
«به این وسیله فتوا میدهم که جهاد با این کفار حربی، انگلیسیها، واجب است.»
متن فتوای جهاد سید محمدکاظم یزدی:
«بر عموم مسلمین از عرب و ایرانی، واجب است که… از بذل جان و مال در راه بیرون راندن نیروهای ایتالیا از طرابلس غرب و اخراج قوای روسی وانگلیسی از ایران، هیچ فروگذار نکنند، زیرا این عمل از مهمترین فرایض اسلامی است.»
متن فتوای جهاد آیتالله سیستانی:
«خطراتی که در حال حاضر کشور عراق و ملت عراق را تهدید میکند، دفاع از این سرزمین و جان و ناموس مردم آن را میطلبد. این دفاع بر همه شهروندان واجب کفایی است. بر این اساس بر شهروندانی که توانایی حمل سلاح و مبارزه با تروریستها و دفاع از کشور و ملت و مقدسات خود را دارند، لازم است برای پیوستن به نیروهای نظامی داوطلب شوند.»
آنچه با مرور تجربه تاریخی و متون فتاوای جهاد میآموزیم این است که:
۱. صدور حکم جهاد در مواردی موفقیتآمیز بود و به نتایج درخشانی رسید و نجات بلاد اسلامی را در پی داشت ولی در مواردی به نتایج دلخواه نرسید و علیرعم تلاش فقیهان و مردمان، ناخواسته، ریخته شدن خون مجاهدان و دلسردی مسلمانان و از دست رفتن بخشی از بلاد اسلامی را در پی داشت.
۲. ادبیات فقهیِ فتوای جهاد، با ادبیات توصیه و ترغیب و اذن به جهاد، فرق دارد و نباید همه یکسان انگاشته شود. لذا پیش از انتساب فتوای جهاد به فقیهان، تحلیل گفتمان زبانی و فقهی آنان شایسته و بایسته است.
قابل درک است که غیرت دینی و میل به مبارزه با دشمن، به ویژه پس از ترور ناجوانمردانه و شهادت رهبر انقلاب، سبب شده است که بخشی از افکار عمومی، خواهان صدور فتوای جهاد از سوی مراجع دینی باشند. از همین رو، اغلب گفتههای عالمان دینی درباره اهمیت جهاد را طی روزها و هفتههای اخیر، به فتوای جهاد تعبیر و تفسیر میکنند.
اما برای عالمان، قطعاً توجه به موازین فقهی و سِیر و سیره تاریخیِ فتاوای جهاد و بررسی نتایج و پیامدهای احتمالی آن، اولویت دارد. آنان میدانند که جامه عمل پوشاندن به برخی تفسیرها و تاویلها و اقدامات و توقعات رسانهها، حتی اگر به نیت تقویت جبهه حق باشد، ممکن است در بلندمدت، موجب بیاعتمادی مردم به علما، وهن فقها، لوث شدن احکام متعالی، خرجکرد نابجای سرمایه اجتماعی نهادهای دینی و کماثر شدن فتوای جهاد در زمان مقتضی صدور آن در بزنگاههای پیشِ رو شود. از این رو، نمیتوانند بیپروا به صدور این فتوا تن دهند.
بیشک مؤمنان راستین برای دفاع از دین و میهن، منتظر صدور فتوای جهاد نمیمانند. همان طور که در ۸ سال دفاع مقدس، فتوای جهاد از سوی مراجع دینی صادر نشد اما همان توصیهها به جهاد در راه خدا کافی بود تا مردم با بذل مال و جانشان در راه اسلام و انقلاب، در جبههها مجاهده نمایند. اکنون نیز مؤمنان راستین، هر یک در حد توان در میدان جهاد علیه شیطان بزرگ جهان و غده سرطانی خاورمیانه، آماده و در صحنه دفاع از دین و میهن حاضرند و باید بیش از این نیز در صحنه باشند.
عالمان اسلامشناس و فقیهان زمانشناس در صدور فتوای جهاد، ملاحظات سیاسی و اجتماعی و نظامی و امنیتی و اقتضائات جنگ در عصر سایبر و تفاوت آن با جنگهای گذشته را در نظر خواهند گرفت و در صورت لزوم، به صراحت و نه با کنایه و در لفافه، فتوای جهاد صادر خواهند کرد و در آن صورت، عمل به آن بر همگان واجب خواهد بود.
نویسنده: دکتر علیرضا آزاد، دین پژوه و هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد
باسلام. این تحقیق مجموعا تضعیف فتوای جهاد و تحقیر آن به شمار می رود. گرچه در لفافه و در قالب پژوهش، عرضه شده اما تمام ابعاد فتوای جهاد و اهداف آنها مورد ملاحظه قرار نگرفته و تنها شکست یا پیروزی نظامی مورد توجه قرار گرفته و اساسا به نتایج دارای ابعاد فرهنگی، دفاع از اعتاب مقدسه، فراهم آوری بستر مذاکره و معاهده و… که حاصل از فتاوای جهاد بوده نپرداخته است. از این رو این پژوهش ناقص سبب تضعیف عملکرد فتوای جهاد شده است.