اجتهاد و اصول فقه

اختصاصی شبکه اجتهاد: شناخت وجوه متمایز روش اجتهادی آیت‌الله سیدموسی شبیری زنجانی (رضوان‌الله‌تعالی‌علیه)، اگر تنها بر شمارش فتاوای مخالف مشهور استوار شود، از دستیابی به عناصر روش‌شناختی اجتهاد ایشان بازمی‌ماند. آنچه در نمونه‌های زیر اهمیت دارد، صرفاً تفاوت نتیجه فقهی نیست، بلکه بررسی مراحلی است که فقیه در انتقال از دلیل به نتیجه طی می‌کند؛ ازاین‌رو، عنوان دلیل به‌تنهایی برای …

اختصاصی شبکه اجتهاد: آنچه در بیانیه اخیر رهبر معظم انقلاب خطاب به دولت، با تعبیر «فرا‌راهبردی بودن تربیت» مورد تأکید قرار گرفته است، در تبیین این مفهوم می‌توان گفت: تربیت از «امور مهمّی» است که شارع به ترک آن راضی نیست؛ یعنی مقام فقاهت آن را نه صرفاً یک واجب در کنار واجبات دیگر، بلکه امری راهبردی با مفهوم «لایرضی …

آیت‌الله سبحانی بر ضرورت حفظ جایگاه فقه و اصول در برنامه آموزشی حوزه‌های علمیه تأکید کردند و افزودند: در کنار توسعه و تقویت رشته‌های تخصصی، نباید جایگاه آموزش‌های اصلی و پایه حوزه، به‌ویژه فقه و اصول، تحت تأثیر قرار گیرد. به گزارش شبکه اجتهاد، حضرت آیت‌الله جعفر سبحانی پیش از ظهر امروز در مراسم افتتاحیه سال تحصیلی جدید حوزه‌های علمیه …

حجت‌الاسلام غلامی معتقد است که عقل در ساحت «عقل عملی» بیشتر یک «معیار کلی» است تا «قانون‌گذار مصداقی». مشکل ما در فقه، تشخیص مصادیق است. وقتی عقل در تشخیص مصداق عدالت لنگ می‌زند، چطور می‌تواند کاشف حکم شرع باشد؟ پذیرش ملازمه به شکل مطلق، راه را برای ورود «عرف‌های متغیر» به جای «عقل قطعی» باز می‌کند و این بزرگترین خطر …

اختصاصی شبکه اجتهاد: از جمله آیات مهم و تمدن‌ساز اسلامی، آیه نشان‌دهنده جایگاه قصاص در بازدارندگی از جرم در جامعه اسلامی است. آیه ۱۷۹ سوره بقره راهبرد می‌دهد که: «وَلَکُم فِی القِصاصِ حَیاهٌ یا أُولِی الأَلبابِ لَعَلَّکُم تَتَّقونَ؛ و برای شما در قصاص، حیات و زندگی است، ای صاحبان خرد! شاید شما تقوا پیشه کنید». دلیل محوری: آیه احیای جامعه …

اختصاصی شبکه اجتهاد: نزاع در باب حجیت مقاصد شریعت و کاربست آن در فرایند استنباط، از مهم‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین مباحث اصولی معاصر در حوزه‌های علمیه است. آنچه این نزاع را پیچیده ساخته، عدم تبیین دقیق محل نزاع و خلط میان لایه‌های مختلف معنایی و کارکردی مقاصد است. این نوشتار در صدد است با تفکیک دقیق لایه‌های مقاصد، …

اختصاصی شبکه اجتهاد: پویایی و نشاط علمی حوزه‌های علمیه همواره در پرتو گفتگوهای انتقادی و تبادل نظرهای درون‌حوزه‌ای شکل گرفته است؛ گفتگوهایی که اگر بر پایه احترام متقابل، درک واقع‌بینانه از سنت‌های پژوهشی مکاتب مختلف و رعایت انصاف علمی استوار باشند، راه را برای تعالی و هم‌افزایی می‌گشایند. با این حال، گاه در مواجهات علمی و تعاملات میان‌مراکز، رفتارهای شتاب‌زده، …

شبکه اجتهاد: در پی مباحث علمی هفته اخیر مدرسه فقه و اصول دارالعلم درباره «مقاصد شریعت» و شکل‌گیری گفت‌وگو و نقد میان اساتید موافق و منتقد این رویکرد، نکاتی را نه از باب داوری نهایی درباره اصل بحث، بلکه با دغدغه حفظ شأن علمی حوزه و پاسداشت سنت گفت‌وگوی حوزوی، شایسته تأمل می‌دانم. 1. همت مسئولان محترم دارالعلم در ایجاد …

اگر مقصود از مقاصد شریعت این باشد که خودسرانه ملاک را به دست آوریم، ممنوع است. این همان تخریج مناط است و حرام می‌باشد. و اگر از خود آیه و روایات، علت و مناط حکم استفاده شود و فقیه عرفاً علت تامه را درک کند، حکم را می‌تواند به دیگران سرایت دهد. لذا اتفاق اصولی بر این است که علت، …

اختصاصی شبکه اجتهاد: «چرا این کرسی‌های آزاداندیشی در قم تشکیل نمی‌شود؟ چه اشکالی دارد؟ حوزه‌های علمیه‌ی ما، همیشه مرکز و مهد آزاداندیشیِ علمی بوده و هنوز که هنوز است، ما افتخار می‌کنیم و نظیرش را نداریم در حوزه‌های درسیِ غیر حوزه‌ی علمیه، که شاگرد پای درس به استاد اشکال کند، پرخاش کند و استاد از او استشمام دشمنی و غرض …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مسئلهٔ حجیت علوم انسانی در فرآیند استنباط فقهی، در ادبیات معاصر حوزه عمدتاً از زاویهٔ «نیاز فقیه» طرح شده است؛ این نوشتار آن را از زاویه‌ای دقیق‌تر می‌کاود: چه عنوان اصولی می‌توان بر ورود دادهٔ علوم انسانی به استنباط نهاد، و آیا این عنوان در سطوح مختلف موضوع یکسان است یا متفاوت؟ با تکیه بر تقریرات حضرت …

تفاوت‌های ظریف در متن یا سند روایات میان کتاب‌هایی چون «الکافی» و «تهذیب الاحکام»، همواره پژوهشگران را با پرسش‌های بنیادین روبه‌رو کرده است. کتاب «تحلیل فهرستی؛ چیستی، مبانی و سازوکار اجرایی»، با ارائه چارچوبی روشمند، به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه می‌توان با تحلیل منشأ مکتوب روایت، به ارزیابی دقیق‌تری از اعتبار احادیث دست یافت. به گزارش شبکه اجتهاد، …

شبکه اجتهاد: کتاب الانتصار اثر سید مرتضی علم‌الهدی (م ۴۳۶ق) را باید در بستر تحولات فقهی و کلامی بغداد قرن پنجم هجری تحلیل کرد؛ دوره‌ای که مذاهب فقهی اهل سنت به مرحله تثبیت نهادی رسیده بودند و گفتمان غالب، «شهرت و کثرت» را به مثابه شاخص اعتبار یک نظام و مکتب فقهی تلقی می‌کرد. در چنین فضایی، فقه امامیه با …

شبکه اجتهاد: استحاله، از معیارهای ریشه‌دار فقه در تشخیص دگرگونی موضوع است و در بسیاری از مسائل نوپدید، از ژلاتین و فرآورده‌های زیستی گرفته تا مهندسی بافت و سلول، نقشی تعیین‌کننده دارد. ازاین‌رو، اصلِ معیار در فقه روشن است؛ آنچه نیازمند بازاندیشی است، نه خودِ معیار، بلکه شیوه توصیف مصادیق آن در پرتو دانش‌های جدید است. فقیهان، استحاله را بر …

کتاب حاضر با ارائه تصویری منسجم از سیر تحول فقه در حوزه علمیه قم از زمان تأسیس آن به دست آیت‌الله حائری یزدی تا امروز، ضمن معرفی مکاتب فقهی، مراجع و فقیهان برجسته، مدرسان، آثار شاخص، مراکز علمی و پژوهشی و جریان‌های نوپدید فقهی، تلاش کرده است کارنامه یک قرن فقاهت در مهم‌ترین مرکز علمی شیعه را در قالب اثری …

جوامع حدیثی فریقین، آیینه عینی فرهنگ حدیثی محسوب می‌شوند که از رهگذر آن میزان اهتمام مسلمانان و محدثان بزرگ، در تدوین و انتشار میراث روایی قابل دست‌یابی است. استاد علی نصیری در اثر جدید خود، جوامع حدیثی متقدم و متاخر شیعه و اهل‌سنت را مورد نقد و بررسی قرار داده و زندگینامه و اندیشه‌های پدیدآوردگان آنان در دوازده فصل، مورد …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مدخل ورود آیت‌الله شیخ محمداسحاق فیاض (ره) به مسئله زنان، یک انتخاب روش‌شناختی است نه صرفاً یک موضع فقهی: ایشان قاعده عرض بر کتاب را به‌عنوان مرجّح اصلی در تعارض روایات به‌کار می‌گیرد. دسته‌ای از روایات موجود در منابع فریقین – که زن را از جهت عقل و ایمان «ناقص» می‌شمارند یا مشورت با زنان را مذموم …

شبکه اجتهاد: مرجع فقید آیت‌الله العظمی فیاض امروز ۱۴ جوزا / خرداد ۱۴۰۵ در سن ۹۶ سالگی دارفانی را ترک و به دیدار معبودش شتافت. بدون شک وی از شخصیت‌های استثنائی در تاریخ معاصر فقاهت شیعه بود که در ذهن‌ها باقی خواهد ماند. امّا میراثی که از آن مرحوم بر جای ماند چیست؟ بدون شک فقاهت، تدبر و تعمق فقهی …

شبکه اجتهاد: در گذرگاه پرنشیب‌وفراز تاریخ، و بر صحیفهٔ ایام، نجف را اینک سوگ مردی است که خود فصلی بود از تاریخ آن دیار. آیت‌الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض، سرانجام رخ در نقاب خاک کشید و به رحمت الهى پیوست. حیات او، که یکسره در ساحت قدسی فقه و اصول و در مصاحبت با معارف اهل بیت (ع) گذشت، …

اختصاصی شبکه اجتهاد: ما به شدت نیازمند بازخوانی «اقتصاد اعتبار علمی» در حوزه علمیه هستیم؛ وضعیتی که در آن گاهی صورت و زبان فقهی بیش از توان واقعی حل مسئله ارزش پیدا می‌کند. در چنین فضایی، سخنی ممکن است دقیق، نوآور و مرتبط با نیازهای جامعه باشد، اما چون در قالب رسمی و مألوف بیان نشده، جدی گرفته نشود. در …

اختصاصی شبکه اجتهاد: برای بنده که مدتی افتخار حضور در کرسی درس حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای را داشته و خوشه‌چینِ خرمن معرفت ایشان بوده‌ام، تلمذ در پای درس خارجِ استاد، تجربه‌ای فراتر از آموختنِ صرفِ قواعد فقهی و اصولی بود. در آن محفل، سخن از یک «منش» ویژه است که در آن، شکوهِ عمیقِ علم با کیمیای تواضعی بی‌تکلف …

شبکه اجتهاد: در میان مطالبی که پیرامون قائد شهید امت در این روزها نگاشته شده است کمتر به جنبه‌های علمی و به خصوص فقهی وی پرداخته شده است. این در حالی است که یکی از مهم‌ترین عرصه‌های حیات علمی وی، تلاش‌های وی در حوزه فقه به خصوص فقه معاصر بوده است. شهید آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، همچون خلف خود، آیت‌الله …

آیت‌الله حاج شیخ محمدابراهیم جناتی شاهرودی از چهره‌های برجسته علمی حوزه‌های علمیه قم و نجف اشرف که سالیان متمادی عمر شریف خویش را در مسیر اعتلای معارف نورانی مکتب اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام، تدریس، تربیت شاگردان و تحقیق و تألیف در علوم اسلامی سپری نمود، پس از عمری مجاهدت علمی در سن ۹۴ سالگی به رحمت ایزدی پیوست. به …

با گسترش مسائل مستحدثه و تحولات ساختاری در جوامع اسلامی، ضرورت بازخوانی نقش قرآن در فرآیند اجتهاد، بیش از پیش احساس می‌شود. کتاب «توسعه‌پذیری آیات الأحکام؛ برداشت اول: مبانی و ملاک‌ها» تلاشی است روشمند برای تبیین مبانی نظری و اصول روش‌شناختی توسعه دایره آیات الاحکام در فقه امامیه است. به گزارش خبرنگار اجتهاد، قرآن کریم به عنوان منبع اصلی شریعت، …

برگزاری رویداد علمی «رشته فقه تعلیم و تربیت حوزه علمیه خراسان؛ ضرورت و ظرفیت» با حضور معاونان علمی حوزه‌های علمیه کشور و خراسان، از عزم جدی این حوزه برای طراحی و تأسیس رسمی رشته «فقه تعلیم و تربیت» حکایت دارد؛ حرکتی که با تکیه بر شکل‌گیری حلقه‌های اجتهادی، تدوین اسناد و سرفصل‌های تخصصی، تولید آثار علمی و برنامه‌ریزی برای مقاطع …

 نوسازی ظرفیت‌های علمی و چابک‌سازی نهادی، نه یک انتخاب، بلکه الزامی برای استمرار مرجعیت دینی و پاسخگویی به مسائل مستحدثه در تراز حکمرانی اسلامی تلقی می‌شود. این هم‌اندیشی با نقد انفعال نهادی در برابر گسل‌های اجتماعی و فرهنگی تأکید کرد. ضرورت گذار از ساختارهای ایستا به حکمرانی هوشمند و مسئله‌محور و تدوین پروتکل‌های عملیاتی برای مدیریت بحران و ایجاد داشبورد …

اساتید حاضر در نشست مطرح کردند: بدون اصلاح فرآیندهای نهادی و پیوند نظام‌مند میان فقه و علوم مدرن، مقابله با بحران‌های نوپدید ملی ناممکن خواهد بود./ علوم اسلامی زمانی در برابر تهدیدها مقاوم خواهد بود که بتواند محصولی برتر و رقابتی در بازار نیازهای اجتماعی ارائه دهد./ ظرفیت‌سازی نهادی به معنای ایجاد ساختاری است که  در آن فقه از داده‌های …

استاد فقیهی، با طرح برخی از چالش‌های پیش‌روی مدیران جامعه اسلامی گفت: پرسش‌هایی از قبیل نسبت مصلحت عرفی با قواعد اجتهادی، مبانی مدیریت منابع انسانی در نظام اسلامی، و ماهیت فقهی یا ولایی سیاست‌گذاری عمومی، نشان می‌دهد که بدون حرکت به‌سوی «فقه نظام‌ها»، پاسخ‌گویی فقه به نیازهای واقعی جامعه با دشواری مواجه خواهد شد. به گزارش شبکه اجتهاد، استاد شیخ …

اساتید حاضر در نشست تاکید کردند: نمی‌توان از رشته‌های نظری و بنیادی توقع مداخله اجتماعی در حد ارائه خدمات مستقیم داشت، بلکه هدف اصلی از این رشته‌ها باید تولید نظریه‌های اجتماعی باشد/ برش‌های تخصصی کوتاه‌ مدت که نظام آموزشی حوزه، به پیروی از نسل چهارم دانشگاهی در غرب ایجاد کرده، فرصت انباشت علمی لازم برای تولید نظریه را از بین …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مسأله‌ی «تورّم علم اصول» و نسبتِ میانِ حجم مباحث آموزشی با کارآمدیِ استنباطی، یکی از چالش‌های نه‌چندان نوپدید در حوزه‌های علمیه شیعه است. نوشتار حاضر با روی‌کردی تحلیلی-انتقادی، نخست به بازخوانیِ نقدِ تاریخیِ سیّدمحسن امین در کتاب «أعیان الشیعه» می‌پردازد؛ نقدی که بر پارادوکسِ روشیِ شیخ انصاری (میانِ ستایشِ ایجازِ کاشف‌الغطاء و نگارشِ مبسوطِ رسائل) تمرکز دارد. …