فقه آغاز ارتباطات اجتماعی

کتاب «فقه آغاز ارتباطات اجتماعی» نوشته حجت‌الاسلام والمسلمین مصطفی همدانی (استاد سطوح عالی حوزه و دکترای علوم ارتباطات) در دو جلد توسط پژوهشگاه فقه معاصر در بهار ۱۴۰۵ منتشر شده است.

به گزارش شبکه اجتهاد، نقطه آغاز ارتباط عبارت است از اولین فراگرد ارتباطی که میان دو نفر برگزار می‌شود و این نقطه به عنوان مقدمه برای ادامه ارتباط و درآمدی به آن بر کل ارتباط اثر می‌گذارد و در حقیقت بنایی برای کل ارتباطی که بناست بعداً برگزار شود را بنا می‌نهد و دورنمایی را هم از آن ارائه می‌دهد. در فرهنگ‌های بشری این نقطه به گونه‌های مختلفی از انواع ارتباط کلامی وغیرکلامی برگزار می‌شود که موضوع برخی مطالعات انسان‌شناسان و مردم‌شناسان است. این الگوها شامل رفتارهایی کلامی مانند به کاربردن الفاظی چونHelo یا استفاده از حرکات بدنی (غیرکلامی) چون خم شدن و یا دست دادن و غیره است.

نقطه آغاز، در ایجاد ارتباط و کیفیت و نیز تداوم آن نقش مهمی دارد و نه‌فقط یک شروع بلکه دریچه‌ای است به‌سوی جهانی که نحوه گشودن آن بر چگونگی خلق آن جهان اثر مستقیم دارد. نقطۀ آغاز ارتباط را می‌توان حاوی همۀ محتوای ارتباطی که پس ‌از آن برقرار می‌شود دانست؛ زیرا اگر این نقطه با آرامش و صدق و انسان‌دوستی و مودت برگزار شود و از تجاوز به حریم انسانی، معنوی، شخصی و شخصیتی افراد مصون ماند، ارتباطی که در پی آن می‌آید ارتباط انسانی است که در راستای تحکیم اخوت اجتماعی و خانوادگی است و انسان‌ها را رشد دنیوی و اخروی می‌دهد؛ و در غیر این صورت، آغازی غیرانسانی خواهد بود و در ادامه ارتباط نیز رابطه‌ای سودجویانه و آسیب‌زنانه اتفاق خواهد افتاد.

فرهنگ اسلامی با تاکید بر اهمیت آغاز ارتباط و چگونگی برگزاری این نقطه، نظریه‌ای هنجاری برای آغاز ارتباط ارائه کرده که شامل ارتباطات کلامی با محوریت تحیتی منحصربه‌فرد به نام «سلام» و عناصری غیرکلامی چون دست دادن و … است. این هنجارها در راستای ایجاد اخوت و مودت و دوستی و الفت و صمیمیت و زدودن کینه و نفرت و دشمنی و بی‌تفاوتی در روابط میان فردی نقش به سزایی دارند و بالمآل نیز در ایجاد انسجام اجتماعی و وحدت ملی می‌توانند نقش‌آفرینی کنند.

آموزه‌های اسلامی اغاز ارتباط، هرکدام معانی ژرفی در فرهنگ اسلامی دارند که متأسفانه در ارتباطات اجتماعی مسلمانان گاهی نادیده گرفته می‌شوند یا با الگوهای فرهنگ‌های غیراسلامی جایگزین می‌شود و یا بدون توجه به معنا و محتوای آن‌ها از صورت بی‌روح این الگوها و عناصر استفاده می‌شود. به‌عنوان‌مثال برخی تلاش دارند ارزش‌های فرهنگی ایران باستان و از جمله استفاده از «درود» به‌جای «سلام» را ترویج کنند و گاهی مؤمنان و فرهیختگان و حتی رسانۀ ملی نیز از این تعبیر استفاده می‌کنند و یا سلام کردن با بوق زدن با ماشین جایگزین می‌شود و یا در ارتباطات دیجیتال به‌جای «سلام» به «س» اکتفا می‌شود و یا جواب دادن سلام در فضاهای سایبری لازم دانسته نمی‌شود و حال‌آنکه «سلام» و پاسخ مجموعاً یک فرآگرد خودبسنده و شامل انبوهی از پیام‌هایی است که رسول گرامی خدا فرموده است نامی از نام‌های خداوند است و آن را در میان خود منتشر کنید و به جهت محتوای امنیت بخشی و صلح‌جویی و مودت‌پراکنی که در بردارد و نیز با ابتنا بر نگرش‌های عرفانی و معنوی مربوط به انتساب آن به یکی از اسامی الاهی، در اصلاح ارتباطات اجتماعی انسان‌ها در حوزۀ ارتباطات درون‌فرهنگی و میان‌فرهنگی بسیار مؤثر است.

همچنین ارتباطات غیرکلامی بسیار مهمی چون دست دادن و معانقه در آغاز ارتباطات اسلامی، در فرهنگ معاصر کم‌کم تحت تأثیر الگوهای ارتباطاتی غربی در «فاصله‌ها»ی ارتباطی و «حریم‌ها»ی موجود در آن فرهنگ‌ها کم‌رنگ می‌شوند و مسلمانان معاصر خود را ملزم به مراعات آن الگوها و احیاناً پرهیز از دست دادن و گونه‌های دیگر ارتباطات صمیمانه اسلامی می‌شوند. می‌توان گفت آرام آرام همان الگوی چهارحریمی ادوارد تی. هال که با الهام از فرهنگ آمریکای شمالی ارائه شده و در آن الگو لمس بدنی را جزء الگوی فاصلۀ ارتباطی صمیمانه (Intimate) طبقه‌بندی کرده و آن را تنها برای معدود افرادی مجاز دانسته، به شکلی خزنده در فرهنگ مسلمانان هم رو به رواج است.

با توجه به مباحث ارائه شده در معرفی مسئله، پرسش اصلی این تحقیق به‌عنوان یک پرسش‌ هنجاری چنین صورت‌بندی می‌شود: از منظر فقه امامیه، نظریۀ هنجاری نقطه آغاز ارتباط اجتماعی مسلمانان چیست؟

تحلیل سؤال اصلی و استخراج پرسش‌های فرعی، نیازمند تجزیۀ ابعاد مسئله است تا هریک از پرسش‌های فرعی در برابر یکی از ابعاد موضوع قرار گیرد. تحلیل انسان با انسان به کلامی و غیرکلامی و نیز بر اساس ساحت‌های متعدد ارتباط غیر کلامی چون ظاهر فیزیکی، اشاره و حرکت، چهره و رفتار چشمی، رفتار آوایی، فضا، لمس کردن، محیط، زمان و نیز نوع ارتباط که سنتی یا مدرن باشد (که مدرن هم بر حسب نوع ابزارها به آنالوگ و دیجیتال تقسیم می‌شوند) و نیز جنسیت و فرهنگ کنشگران (که مسلمان یعنی در ارتباط درون‌فرهنگی باشند یا غیرمسلمان یعنی در ارتباط میان‌فرهنگی باشند)، ده پرسش به صورت زیر را فراروی محقق قرار داده است:

۱. هنجارهای فقهی عام در آغاز ارتباطات انسانی چیست؟

۲. هنجارهای فقهی آغاز کلامی ارتباط درون‌فرهنگی با محارم و هم‌جنسان چیست؟

۳. هنجارهای فقهی آغاز غیرکلامی بصری در آغاز ارتباط درون‌فرهنگی با محارم و همجنسان چیست؟

۴. هنجارهای فقهی آغاز غیرکلامی لمسی در آغاز ارتباط درون‌فرهنگی با محارم و همجنسان چیست؟

۵. هنجارهای فقهی مربوط به سایر کانالهای غیرکلامی در آغاز غیرکلامی ارتباط درون‌فرهنگی با محارم و همجنسان چیست؟

۶. هنجارهای فقهی آغاز کلامی ارتباط درون‌فرهنگی با نامحرم چیست؟

۷. هنجارهای فقهی آغاز غیرکلامی ارتباط درون‌فرهنگی با نامحرم چیست؟

۸. هنجارهای فقهی آغاز کلامی و غیرکلامی ارتباط میان‌فرهنگی چیست؟

۹. هنجارهای فقهی آغاز ارتباطات میان‌فردی در بستر ابزارهای مدرن چیست؟

۱۰. هنجارهای فقهی آغاز ارتباطات میان‌فردی در شرایط شیوع بیماریهای مسری (با تاکید بر COVID – 19) چیست؟

تحقیق نیز در یازده بخش در پاسخ به این پرسش‌ها تدوین شده است. روش این تحقیق، روش اجتهاد است و البته از روش‌های متعدد اسنادی و مقایسه‌ای نیز در تبیین و توضیح موضوعات و تحلیل ابعاد مسئله در هر مورد که نیاز باشد استفاده کرده است.

در طول نگارش این تحقیق که حدود شش سال زمان برده است، مقالات متعددی از آن استخراج و به مجلات معتبر ارائه شده و در روند داوری و حک و اصلاح این مقالات، از نظر داوران نیز استفاده شده است. مقالات استخراج شده از تحقیق حاضر، به این شرح است:

۱. «الگوی ارتباطی سلامْ‌آغاز در ارتباطمیان‌فرهنگی با غیرمسلمانان از منظر فقهی با تأکید بر فقه القرآن»؛ فصل‌نامه علمی – پژوهشی فقه؛ زمستان ۱۳۹۶، صص۸۲–

۲. «حکم فقهی پاسخ به سلامدر ارتباطات کلامی غیرشفاهی سنتی و مدرن»؛ فصل‌نامه علمی – پژوهشی جستارهای فقهی و اصولی؛ پاییز ۱۳۹۸، صص۸۲–

۳. «هنجارهای آغاز سنتی ارتباطات میان‌فردی در شرایط بیماری‌زایی مسری (با تأکید بر COVID-19) از منظر فقه ارتباطات سلامت»، فصلنامۀ فقه و اجتهاد، پاییز و زمستان ۱۳۹۸، ش ۱۲، صص ۱۶۵ –

۴. «به پاخاستن در مقابل دیگران از منظر فقه ارتباطات غیرکلامی»؛ فصل‌نامه علمی – پژوهشی فقه؛ تابستان ۱۳۹۸، صص۱۱۵–

۵. «بررسی حکم فقهی آغاز ارتباط کلامی با نامحرم»؛ فصل‌نامه علمی – پژوهشی فقه و اصول؛ تابستان ۱۴۰۰، صص۳۲۱–

۶. «نظریه هنجاری در علوم انسانی اسلامی با تاکید بر روش اجتهاد»؛ فصل‌نامه علمی – پژوهشی دین و سیاست فرهنگی؛ سال هفتم شماره ۱ (بهار و تابستان ۱۳۹۹)، صص ۱۰۱ -۱۲۷.

۷. «تحلیل ارتباط‌شناختی – حدیثی نظریۀ هنجاری مصافحه در آغاز ارتباطات درون‌فرهنگی اسلامی»؛ فصل‌نامه علمی – پژوهشی علوم حدیث؛ تابستان ۱۴۰۱، صص۱۸۸–

۸. «دست بوسی از منظر فقه ارتباطات غیرکلامی»؛ فصل‌نامه علمی – پژوهشی پژوهش‌های فقهی؛ بهار ۱۴۰۱، صص ۲۱۲–

۹. «فاصله‌‌گذاری در ارتباطات میان‌فردی درون‌فرهنگی از منظر فقه ارتباطات غیرکلامی»؛ فصل‌نامه علمی – پژوهشی فقه تربیتی؛ بهار ۱۴۰۲، صص ۲۱۲–