شبکه اجتهاد اجتهاد و اصول فقه, حکومت و قانون, اقتصاد و بازار, عبادات و مناسک, فرهنگ و ارتباطات, خانواده و سلامت
کتاب حاضر با ارائه تصویری منسجم از سیر تحول فقه در حوزه علمیه قم از زمان تأسیس آن به دست آیتالله حائری یزدی تا امروز، ضمن معرفی مکاتب فقهی، مراجع و فقیهان برجسته، مدرسان، آثار شاخص، مراکز علمی و پژوهشی و جریانهای نوپدید فقهی، تلاش کرده است کارنامه یک قرن فقاهت در مهمترین مرکز علمی شیعه را در قالب اثری موجز، مستند و اطلاعاتمحور در اختیار پژوهشگران، طلاب و علاقهمندان به تاریخ و جامعهشناسی حوزههای علمیه قرار دهد.
به گزارش خبرنگار اجتهاد، آگاهی از پیشینه و وضعیت کنونی هر محیط علمی ـ آموزشی برای دانشپژوهان آن ضروری است؛ زیرا تا زمانی که از فراز و نشیبها، تحولات و تغییرات آن آگاه نباشند، نمیتوانند آنگونه که شایسته است از ظرفیتهای آن بهره ببرند.
کتاب «نگاهی گذرا به کارنامه فقهی حوزه علمیه قم در صد ساله اخیر» به قلم حجتالاسلام والمسلمین سید محمدمهدی رفیعپور تهرانی اثری تاریخیِ مفصل نیست؛ بلکه نوشتهای موجز و در عین حال سرشار از دادههای اطلاعاتی است که بهصورت منسجم، تصویری روشن از تحولات فقهی و تلاشهای علمی در حوزه علمیه قم ارائه میکند.
در این کتاب که در ۱۸۲ صفحه تدوین شده، ابتدا پنج نکته مقدماتی و یک درآمد کلی درباره جریانهای فقهی حوزه قم ارائه شده و سپس مباحث «فقه سنتی (جواهری)»، «فقه اجتماعی (فقه نظامهای اجتماعی)»، «فقه سیاسی (حکومتی)» و «مکاتب فقهی موجود در قم» مورد بررسی قرار گرفته است.
گزارش تفصیلی محتوای کتاب
تبیین مبانی و مکاتب فقهی حوزه قم: کتاب در آغاز به معرفی و تحلیل فقه سنتی (جواهری)، فقه اجتماعی و فقه نظامهای اجتماعی، فقه سیاسی و حکومتی و سپس مکاتب فقهی موجود در قم میپردازد.
مکتب فقهی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی: در این بخش، مکتب فقهی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی و جایگاه آن در شکلگیری حوزه قم تبیین شده و موضوعات زیر بررسی شده است: زندگی و شخصیت علمی آیتالله حائری یزدی (۱۲۷۸ـ۱۳۵۵ق)؛آثار فقهی حاج شیخ؛ معرفی آیتالله شیخ محمدعلی اراکی (۱۳۱۲ـ۱۴۱۵ق) و آثار فقهی ایشان؛ معرفی آیتالله شیخ مرتضی حائری (۱۳۳۴ـ۱۴۰۶ق) و آثار فقهی وی.
مکتب فقهی آیتالله بروجردی: در ادامه، مکتب فقهی آیتالله بروجردی، آثار فقهی آیتالله بروجردی و شاگردان مکتب فقهی ایشان بررسی شده است. همچنین آیتالله شیخ لطفالله صافی گلپایگانی و آثار فقهی وی معرفی شدهاند.
مکتب تلفیقی و فقهای آن: بخش بعدی به مکتب تلفیقی اختصاص دارد و در آن: آیتالله سید موسی شیرازی زنجانی؛ آیتالله شیخ عبدالله جوادی آملی؛ آثار فقهی آیتالله جوادی آملی مورد بررسی قرار گرفتهاند.
مکتب فقهی امام خمینی: در این قسمت، مکتب فقهی امام خمینی و آثار فقهی امام خمینی تبیین شده و همچنین شخصیتهای زیر معرفی شدهاند: آیتالله فاضل لنکرانی و آیتالله شیخ محمد مؤمن قمی.
مکتب فقهی گذشته نجف: کتاب سپس به مکتب فقهی گذشته نجف میپردازد و شخصیتهایی چون: آیتالله سید محمد حجت کوهکمرهای تبریزی؛ آیتالله میرزا هاشم آملی لاریجانی؛ آثار فقهی آیتالله میرزا هاشم آملی
فقهی آیتالله خویی: آیتالله میرزا جوادی تبریزی و آثار فقهی ایشان؛ آیتالله وحید خراسانی و آثار فقهی ایشان را معرفی و تحلیل میکند.
فقهی شهید صدر: در بخش مربوط به مکتب فقهی شهید صدر، آیتالله سید کاظم حائری، آثار فقهی ایشان و آیتالله هاشمی شاهرودی بررسی شدهاند.
معرفی بدنه فقهی حوزه قم: کتاب سپس به معرفی مراجع طراز اول قم، فقیهان قم، فقیهان جامع، فقیهان مفسر، فهرست فقیهان صد سال اخیر قم و فقیهان نواندیش قم میپردازد و در این میان آیتالله شیخ یوسف صانعی (۱۳۶۶ـ۱۳۹۹ق) و آثار وی را نیز معرفی میکند.
مدارس و متون فقهی: در ادامه، مدارس برجسته و مهم فقه، فقیهان مهمان، متون فقه فتوایی قم، متون درسی فقه، متون فتوایی و متون نیمه استدلالی بررسی شده و سپس شخصیتهایی مانند: شهید شیخ محمد صدوقی؛ شیخ قدرتالله وجدانی فخر؛ شیخ علی پناه اشتهاردی و شیخ غلامرضا صلواتی معرفی شدهاند.
مکاسب و شروح آن: بخش گستردهای از کتاب به مکاسب؛ اساتید و شروح برجسته اختصاص یافته و در آن از: میرزا محمد همدانی «ثابتی»؛ میرزا محمد مجاهدی تبریزی؛ شیخ حسینعلی منتظری؛ شیخ احمد پایانی اردبیلی؛ شیخ محمدتقی ستوده اراکی سخن گفته شده و سپس شروح مکاسب و متون درسی جدید معرفی شدهاند.
آثار فقهی صد سال اخیر قم: در این فصل، موسوعههای فقهی مهم قم شامل آثار زیر بررسی شدهاند: فقه الصادق؛ تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله؛ الموسوعه الفقهیه میرزای تبریزی؛ الفقه اثر سیدمحمد شیرازی؛ مبانی منهاج الصالحین سیدتی قمی؛ مدارکعروه شیخ علی پناه اشتهاردی؛ ذخیره العقبی فی شرح العروه الوثقی؛ المعلقات فی شرح العروه محمدعلی گرامی قمی؛ النور المبین فی شرح التحریر و منهاج الصالحین.
ابواب فقهی در درس خارج: نگارنده سپس ابواب رایج فقه در درس خارج حوزه قم را برمیشمارد، از جمله: طهارت؛ صلاه؛ صوم؛ خمس؛ زکات؛ حج؛ جهاد و روابط بینالملل؛ مکاسب محترمه، بیع و خیارات؛ اجاره؛ مضاربه؛ شرکت؛ نکاح؛ طلاق؛ وقف؛ اطعمه و اشربه؛ ارث، قضا و شهادات؛ حدود و تعزیرات؛ قصاص؛ دیات.
مباحث نوپدید و مطالعات تطبیقی: از دیگر محورهای کتاب، بررسی فقه مقارن (تطبیقی)، مسائل جدید و مستحدثه، استفتائات، قواعد فقهی، فقهالقرآن و افقهای نو در عرصه فقاهت است.
در ادامه، توجه به تاریخ فقه و فقها، مؤسسات فقهی حوزه قم و مراکز و مؤسسههای فقهی قم معرفی میشوند؛ از جمله: مؤسسه دائرهالمعارف فقه اسلامی؛ المعجم الفقهی للجواهر؛ المعجم الفقهی لکتب الشیخ الطوسی؛ المعجم الفقهی لمذهب أهلالبیت؛ موسوعه الفقه الإسلامی المقارن؛ جواهر الکلام فی ثوبه الجدید؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)؛ مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)؛ مدرسه فقهی امام محمدباقر(ع)؛ انجمن علمی فقه و حقوق حوزه؛ مرکز معجم فقهی؛ واحد فقه مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)؛ کتابخانه تخصصی فقه و اصول.
نشر، نرمافزار و ساختارهای آموزشی فقه قم: در بخشهای پایانی، مجلات فقهی حوزه قم، ناشران آثار فقهی قم شامل دفتر نشر اسلامی، بوستان کتاب، دارالفقه و مجمع الفکر الاسلامی، نرمافزارهای فقهی قم، مدارج فقهی و اجازات اجتهاد و مراکز مرتبط فقهی با حوزه علمیه قم بررسی شده و در نهایت جمعبندی کارنامه فقهی حوزه قم ارائه میشود.
ملحقات کتاب: در ملحقات نیز مباحثی درباره حاج شیخ عبدالکریم حائری شامل دیدگاه آقاشیخ بزرگ تهرانی، ارجاع احتیاطات، بازگشت به ایران، مرجعیت، ورود به قم، مهمانان ویژه، دشواریهای تأسیس حوزه، علمای وقت قم، جنبه علمی، تدریس، نقش پدرانه نسبت به طلاب، مقابله با اقدامات ضد دینی پهلوی اول، روزهای پایانی حیات، آثار و فرزندان ایشان و نیز ملحقی درباره مکتب فقهی آیتالله بروجردی آمده است.
شایان ذکر است، طلاب و علاقهمندان به آشنایی با حوزه علمیه، همچنین پژوهشگرانِ حوزه جامعهشناسی و تاریخ که در پی شناخت حوزه علمیه بهعنوان نهادی دینی و اثرگذار در قرون اخیر، بهویژه پس از انقلاب اسلامی هستند، میتوانند از مطالعه این کتاب بهرهمند شوند.
یادآوری میشود، چاپ اول کتاب «نگاهی گذرا به کارنامه فقهی حوزه علمیه قم در صد سال اخیر» اثر سید محمدمهدی رفیعپور تهرانی در ۱۸۲ صفحه از سوی انتشارات خویی در تابستان ۱۴۰۵ به قیمت ۴۵۰ هزار تومان روانه بازار نشر شده است. علاقهمندان برای تهیه اثر به صورت آنلاین میتوانند به آیدی @Smaeelian در پیام رسان ایتا مراجعه نمایند.
