شبکه اجتهاد اجتهاد و اصول فقه, حکومت و قانون, اقتصاد و بازار, عبادات و مناسک, فرهنگ و ارتباطات, خانواده و سلامت
شبکه اجتهاد: آیتالله حاج سیدمجتبی خامنهای، فرزند دوم رهبر و مرجع شهید، آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای، در سال ۱۳۴۸ در مشهد مقدس متولد شد. ایشان دروس مقدماتی حوزه علمیه را در مدرسه مبارکه آیتالله مجتهدی تهرانی آغاز کرد و در دوران دفاع مقدس، در جمع رزمندگان گردان حبیب از لشکر حضرت محمد رسولالله(ص) در جبهههای جهاد حضور یافت.
پس از پایان جنگ تحمیلی، در سال ۱۳۶۸ جهت تکمیل تحصیلات حوزوی به قم مشرّف شد و تا اوایل سال ۱۳۷۱ در این شهر اقامت داشت. سپس به مدت پنج سال به تهران بازگشت و تحصیلات حوزوی خود را در آنجا ادامه داد. در سال ۱۳۷۶ با بانوی شهیده زهرا حدادعادل ازدواج کرد و در همان سال، برای بار دوم به منظور تکمیل تحصیلات و بهرهمندی از فیوضات علمی و معنوی، به قم هجرت نمود.
دروس سطوح عالی را از محضر حضرات آیات احمدی میانهجی، رضا استادی، اوسطی و جمعی دیگر از اساتید برجسته حوزه علمیه قم فراگرفت. دروس خارج فقه و اصول را نزد والد شهید خویش، آیتالله العظمی خامنهای، و نیز حضرات آیات عظام شیخ جواد تبریزی، شیخ حسین وحید خراسانی، سید موسی شبیری زنجانی، آقا مجتبی تهرانی و شیخ محمد مؤمن قمی تلمّذ کرد.
ایشان بیش از ۱۷ سال بهصورت مستمر و فعال در دروس خارج فقه و اصول حضور داشت. ارائه تقریرات علمی به زبان عربی و پیگیری مباحث علمی از طریق اشکال، نقد و گفتوگوهای خارج از درس با اساتید، موجب توجه ویژه برخی از بزرگان حوزه به ایشان شد.
نبوغ و استعداد ذاتی، همراه با تلاش، پشتکار، دقت و حریّت علمی، منجر به تولید نوآوریهای متقن در منظومه علوم حوزوی ـ بهویژه فقه، اصول و رجال ـ گردیده است. برخورداری از مبانی فکری منسجم در علوم مدوّن اسلامی و التزام به این مبانی در تولیدات علمی، از امتیازات بارز ایشان بهشمار میرود.
ابتکار در مباحث بنیادینی همچون حقیقت و ماهیت حکم شرعی، مراتب حکم، ملاکات احکام، تعدد حکم، رجوع قیود، نحوه انتقال معارف حدیثی و سیر تطور کتب فقهی، موجب شکلگیری مکتبی علمی و جامع شده است. تسلط ایشان بر مکاتب فقهی ـ اصولی بزرگان این علم، از شیخ اعظم انصاری تا امام خمینی، بر غنای این مکتب افزوده است. توجه ویژه به آثار اصحاب ائمه(ع) و آرای قدمای امامیه، بهویژه مسئله «ارتکاز عصر معصوم(ع)» و نقش آن در فرآیند استنباط، از شاخصههای روش علمی ایشان است.
در کنار تحصیل، بهصورت مستمر به تدریس اشتغال داشت. تدریس دروس مقدماتی حوزه را در مدرسه آیتالله مجتهدی تهران آغاز کرد و از سال ۱۳۷۴ به تدریس معالم پرداخت. پس از توصیه آیتالله العظمی خامنهای (قدس سره) درباره ضرورت تحول در حوزه و اهمیت آثار شهید صدر، تدریس معالم را متوقف کرده و به تدریس حلقات شهید صدر روی آورد.
با هجرت به قم در سال ۱۳۷۶، ادامه تدریس حلقات را به یکی از همبحثان خود واگذار کرد. در سال ۱۳۷۷ تدریس خصوصی رسائل و مکاسب را در بیت شریف امام خمینی(قدسسره) در قم آغاز نمود. مدتی بعد، درس خارج خصوصی نماز (تسبیحات اربعه، سجود و رکوع) را با حضور جمعی از شاگردان پیشین برگزار کرد.
در سال ۱۳۸۳ مجدداً به تدریس حلقات و در سالهای ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵ به تدریس سطوح عالی (مکاسب) در یکی از مدارس قم پرداخت. در سال ۱۳۸۶ درس ایشان به مدرسه مبارکه فیضیه منتقل شد و در سال ۱۳۸۷ درس خارج خصوصی نماز در دفتر آیتالله العظمی خامنهای در قم شکل گرفت. از ابتدای سال تحصیلی ۱۳۸۸، درس خارج فقه عمومی و از سال ۱۳۸۹ درس خارج اصول بهطور رسمی آغاز شد و تا ابتدای مبحث استصحاب استمرار یافت.
ایشان پیش از تدریس، سیر بحث و دیدگاههای علمی خود را مکتوب میکرد و پس از تدریس نیز مباحث فقهی و اصولی را شخصاً تنظیم مینمود که برخی مجلدات آن آماده نشر است. اگرچه تقریرات دروس ایشان از سوی شاگردان آماده انتشار بود، اما به دلیل استنکاف شخصی، تاکنون بهصورت عمومی منتشر نشده و صرفاً در اختیار برخی خواص و علمای حوزه قرار گرفته است.
به سبک علمای سلف، بخشی از وقت درس به گعدههای صمیمانه با شاگردان اختصاص داشت. از ابتکارات ایشان، تفسیر کوتاه آیات قرآن کریم در ابتدای درس فقه بود که حاوی نکات بدیع و عمیق تفسیری بهشمار میرفت. اهتمام ویژه به اشکالات شاگردان، حتی پس از پایان درس و در قالب گفتوگوهای طولانی، و نیز برنامهریزی برای ارائه علمی فروعات توسط شاگردان، نقش مهمی در پرورش قدرت نقادی و تمرین استنباط داشت.
نوآوری در محتوا و روش تدریس، بیان منظم و منطقی، آزاداندیشی، اخلاقمداری و تواضع مثالزدنی، موجب شد درس خارج ایشان به یکی از پررونقترین دروس حوزه علمیه قم تبدیل شود؛ بهگونهای که پیش از دوران کرونا، بیش از ۴۰۰ نفر در این درس شرکت میکردند.
در دوران کرونا، درسها بهصورت مجازی برگزار شد و پس از آن نیز به دلیل سکونت ایشان در تهران، این روند ادامه یافت. در ابتدای سال تحصیلی ۱۴۰۲، بیش از ۱۳۰۰ نفر برای شرکت در درس ثبتنام کردند، اما ایشان در نخستین جلسه، بهطور ناگهانی خبر تعطیلی درس را اعلام کرده و از شاگردان حلالیت طلبیدند. این تصمیم، با وجود درخواستهای گسترده طلاب و اساتید، به دلیل ملاحظات معنوی و تأکید بر تقویت سایر دروس حوزه، تغییر نیافت.
پس از توصیه رهبر شهید انقلاب مبنی بر حاشیهنگاری بر عروه، ایشان با وجود استنکاف اولیه، تمرکز خود را بر بازنویسی و تکمیل مباحث فقهی و اصولی قرار دادند که این فعالیت علمی همچنان ادامه دارد.
دغدغه تقویت فقاهت حوزه علمیه قم، موجب حمایت و تأسیس مراکز و مدارس فقهی با رویکردهای علمی متنوع شد. توجه توأمان به مسائل علمی و اجتماعی، بهویژه خدمت به محرومان، سبب تربیت طیفی از طلاب و فضلای مؤمن، انقلابی و مردممدار گردیده است. احتیاط ویژه در پرهیز از محوریت شخصی و تأکید بر خط فکری امام خمینی و شهید آیتالله العظمی خامنهای، مورد تحسین بسیاری از بزرگان حوزه قرار گرفته است.
ارتباط وثیق با مراجع، اساتید اخلاق و عرفان ـ از جمله حضرات آیات بهاءالدینی، بهجت، کشمیری و شیخ جعفر مجتهدی ـ و نیز اشراف بر مسائل کلان اجرایی کشور، از دیگر ابعاد شخصیت ایشان است. مطالعات گسترده، جلسات با نخبگان و حمایت از پروژههای کلان علمی و دانشبنیان، سرمایهای ارزشمند برای آینده کشور بهشمار میرود.
مجموعه این ویژگیها، همراه با ارتباط مستمر با فرماندهان نظامی و رهبران جبهه مقاومت، موجب دشمنی جبهه استکبار با این شخصیت شده است؛ دشمنیای که تاکنون با عنایات الهی ناکام مانده و این وجود گرانبها بهعنوان ذخیرهای الهی برای آینده حفظ شده است.
گزارش: حجتالاسلام فرهاد فتحی، فعال فرهنگی و از شاگردان سابق کرسی درس خارج معظمله
