دیدگاه (گفت‌وگو/یاداشت)

اختصاصی شبکه اجتهاد: در فضای پرتنش کنونی خاورمیانه و در میانه جنگ تحمیلی، که کشورهای مسلمان را نیز درگیر کرده است و برخی از این کشورها، اگرچه خود در تشدید و گسترش آن نقش داشته‌اند، بررسی دیدگاه‌ها و موضع‌گیری‌های علمای جهان اسلام، به‌ویژه علمای مکتب عامه، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این زمینه، دو پرسش اساسی وجود دارد: نخست، …

اختصاصی شبکه اجهاد: اخیراً شخصی در جهت مطامع سیاسی‌اش، با استناد به آیه شریفه «وَإِن جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ» در پی اثبات وجوب پذیرش هرگونه پیشنهاد صلح یا آتش‌بس از سوی دشمن بود. این استناد بدون توجه به قرائن، شرایط و سایر ادله شرعی، از منظر اصول فقه قابل مناقشه است که ذیلا به اشکالات چنین برداشتی …

اختصاصی شبکه اجتهاد: آنچه در بیانیه اخیر رهبر معظم انقلاب خطاب به دولت، با تعبیر «فرا‌راهبردی بودن تربیت» مورد تأکید قرار گرفته است، در تبیین این مفهوم می‌توان گفت: تربیت از «امور مهمّی» است که شارع به ترک آن راضی نیست؛ یعنی مقام فقاهت آن را نه صرفاً یک واجب در کنار واجبات دیگر، بلکه امری راهبردی با مفهوم «لایرضی …

اختصاصی شبکه اجتهاد: از جمله آیات مهم و تمدن‌ساز اسلامی، آیه نشان‌دهنده جایگاه قصاص در بازدارندگی از جرم در جامعه اسلامی است. آیه ۱۷۹ سوره بقره راهبرد می‌دهد که: «وَلَکُم فِی القِصاصِ حَیاهٌ یا أُولِی الأَلبابِ لَعَلَّکُم تَتَّقونَ؛ و برای شما در قصاص، حیات و زندگی است، ای صاحبان خرد! شاید شما تقوا پیشه کنید». دلیل محوری: آیه احیای جامعه …

اختصاصی شبکه اجتهاد: نزاع در باب حجیت مقاصد شریعت و کاربست آن در فرایند استنباط، از مهم‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین مباحث اصولی معاصر در حوزه‌های علمیه است. آنچه این نزاع را پیچیده ساخته، عدم تبیین دقیق محل نزاع و خلط میان لایه‌های مختلف معنایی و کارکردی مقاصد است. این نوشتار در صدد است با تفکیک دقیق لایه‌های مقاصد، …

اختصاصی شبکه اجتهاد: تنگه هرمز، شاهرگ حیاتی انرژی جهان، همواره عرصه تعارض میان حاکمیت ایران و رژیم «عبور ترانزیتی» کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها بوده است. آنچه در مناقشات حقوقیِ این آبراه کمتر بدان پرداخته شده، ظرفیت‌های پنهانِ کنوانسیون و نیز مبانی مستحکمِ فقهی-حقوقی ایران برای اعمال «حاکمیت فعال» است؛ حاکمیتی که نه در انسدادِ غیرقانونی و نه در انفعالِ محض، …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در پی مجازات افرادی که در حوادث تلخ دی‌ماه ۱۴۰۴ نقش‌آفرین بودند، جناب آقای محمد سروش محلاتی با انتشار یادداشتی اعدام «معترضان خشونت‌طلب خیابانی» در شرایط کنونی را خلاف موازین شرعی اعلام نموده و بیان داشته که اعدام این افراد شرایطی دارد از جمله آنکه امکان اعتراض مسالمت آمیز برای آن‌ها فراهم باشد. همچنین در تاریخ ۲۵ …

شبکه اجتهاد: در پی مباحث علمی هفته اخیر مدرسه فقه و اصول دارالعلم درباره «مقاصد شریعت» و شکل‌گیری گفت‌وگو و نقد میان اساتید موافق و منتقد این رویکرد، نکاتی را نه از باب داوری نهایی درباره اصل بحث، بلکه با دغدغه حفظ شأن علمی حوزه و پاسداشت سنت گفت‌وگوی حوزوی، شایسته تأمل می‌دانم. 1. همت مسئولان محترم دارالعلم در ایجاد …

اختصاصی شبکه اجتهاد: امر به معروف و نهی از منکر دو فریضه مهم در شریعت اسلام است. اهمیت این دو فریضه تا آنجا رسیده است که همه اعمال نیک، حتی جهاد در راه خدا، در برابر آن قطره‌ای در برابر دریاست.¹ در میان فقهای معاصر، امام خمینی(ره) از جمله عالمانی بود که با پرداختی مفصل و بدیع، این دو واجب …

اختصاصی شبکه اجتهاد: نهاد علم در حوزه‌های علمیه، همواره بر پایه مباحثه، مناظره و نقدِ متقابل آراء استوار بوده است. با این حال، گاهی آفت‌هایی چون نادیده‌گرفتن انصاف، تعرض به شخصیت مخالف، یا فضای بایکوت علمی، مسیر گفتگوهای علمی را به حاشیه‌ای ناهموار می‌کشاند و از غایت اصلی آن یعنی کشف حقیقت دور می‌سازد. خداوند متعال در قرآن کریم، والاترین …

اختصاصی شبکه اجتهاد: «چرا این کرسی‌های آزاداندیشی در قم تشکیل نمی‌شود؟ چه اشکالی دارد؟ حوزه‌های علمیه‌ی ما، همیشه مرکز و مهد آزاداندیشیِ علمی بوده و هنوز که هنوز است، ما افتخار می‌کنیم و نظیرش را نداریم در حوزه‌های درسیِ غیر حوزه‌ی علمیه، که شاگرد پای درس به استاد اشکال کند، پرخاش کند و استاد از او استشمام دشمنی و غرض …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مسئلهٔ حجیت علوم انسانی در فرآیند استنباط فقهی، در ادبیات معاصر حوزه عمدتاً از زاویهٔ «نیاز فقیه» طرح شده است؛ این نوشتار آن را از زاویه‌ای دقیق‌تر می‌کاود: چه عنوان اصولی می‌توان بر ورود دادهٔ علوم انسانی به استنباط نهاد، و آیا این عنوان در سطوح مختلف موضوع یکسان است یا متفاوت؟ با تکیه بر تقریرات حضرت …

شبکه اجتهاد: مشکل بسیاری از بحث‌ها درباره نسبت فقه و دولت مدرن، از خودِ پرسش آغاز می‌شود. معمولاً می‌پرسیم: آیا «فقه» وارد «قانون» شده است یا نه؟ آیا قانون اساسی جمهوری اسلامی ادامه فقه است یا محصول گسست از آن؟ این پرسش بیش از اندازه کلان است. نه «فقه» یک کلِ یکپارچه و انتقال‌پذیر است و نه «قانون عمومی» ظرفی …

شبکه اجتهاد: موضوع تجمعات شبانه در خیابان‌ها از منظر فقهی، تحت عناوین کلی‌ مانند “تکلیف در برابر مصلحت نظام و حفظ نظام” و “حفظ حرمت جان و مال مردم” و “پاسداری از امنیت و نظم عمومی”، مورد توجه و اهتمام بلیغ کتاب، سنت و عقل می‌باشد. یعنی اگر تجمعی با هدف دفاع از جبهه حق، ابراز همبستگی با مظلومین و …

اختصاصی شبکه اجتهاد: پیام اخیر رهبر معظم انقلاب صرفاً یک توصیه اخلاقی یا دعوتی عاطفی به همدلی نیست؛ بلکه در منطق فقه حکمرانی، فرمانی راهبردی برای صیانت از کیان امت اسلامی و حفظ اقتدار ملی در برابر دشمنان به شمار می‌آید. هنگامی که ولیّ امر مسلمین بر ضرورت حفظ انسجام اجتماعی و پرهیز از هر اقدامی که به شکاف در …

اختصاصی شبکه اجتهاد: پس از پایان نبرد چهل‌روزه و نقض آشکار تفاهم‌نامه ۱۴ ماده‌ای توسط ایالات متحده آمریکا (از طریق ایجاد کریدورهای جایگزین و حمله به زیرساخت‌های مدنی ایران)، جریانی سیاسی در داخل کشور با تقلیل‌گراییِ مفاهیم استراتژیک و مصادره به مطلوبِ آیات قرآن کریم، در تلاش است تا انفعال و تسلیم ژئوپلیتیک را تحت عنوان «صلح‌طلبی» تئوریزه کرده و …

شبکه اجتهاد: در روزهای اخیر و همزمان با مراسم باشکوه تشییع پیکر مطهر امام شهید در مشهد مقدس، تصاویری در فضای مجازی منتشر شد که حکایت از اقدام گروهی از طلاب در خیابان امام رضا علیه‌السلام داشت. این گروه، به جمع‌آوری امضا برای طوماری مبنی بر اعلام مرجعیت حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای (حفظه الله تعالی) پرداخته و تصاویر نیز …

شبکه اجتهاد: مسئله عفاف زنان در جامعه امروز ایران، دیگر فقط یک حکم فقهی جزئی یا یک توصیه اخلاقی فردی نیست بلکه به مسئله‌ای چندلایه، اجتماعی و هنجاری تبدیل شده است. تجربه عملی سال‌های اخیر نشان داده است که مواجهه با نابهنجاری‌های مرتبط با پوشش زنان، اگر صرفاً در سطح تقنین، اجرا یا برخورد انتظامی باقی بماند، از کارآمدی پایدار …

اختصاصی شبکه اجتهاد: یکی از مسائل بنیادین در فقه سیاسی شیعه، تعیین قلمرو حکم حکومتی و نسبت آن با فقه فردی و حقوق خصوصی اشخاص است. نزاع اصلی در این بحث صرفاً ناظر به اصل ثبوت ولایت برای فقیه نیست، بلکه مسئله مهم‌تر آن است که حکم حکومتی تا کجا امتداد دارد. آیا این حکم تنها در حوزه عمومی و …

شبکه اجتهاد: در پیام رهبر معظم انقلاب دربارۀ تفاهم‌نامه، به دو رکن باید توجه کرد: اول اینکه، «بنده علی‌الاصول نظر دیگری داشتم». دوم، تعهد رئیس‌جمهور محترم، به‌عنوان رئیس شورای عالی امنیّت ملّی، از طرف خود و سایر اعضا، مبنی بر تحقق سه شرط: پاسداشت حقوق ملّت ایران و جبهۀ مقاومت، و ایستادگی در برابر زیاده‌خواهی‌های آمریکا. رهبر عزیز انقلاب می‌فرمایند: …

اختصاصی شبکه اجتهاد: یکی از دغدعه‌های اصلی رهبر شهید ساخت امت اسلامی بود که از زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پایه گذاری شد. اما امروزه با وجود کثرت جمعیت مسلمانان با تشکیل امت اسلامی فاصله داریم. ایشان دراین باره می فرمایند: «امروز کشورهای اسلامی پُر شمار هستند و حدود دو میلیارد مسلمان در دنیا زندگی می‌کنند اما …

شبکه اجتهاد: پیام رهبری معظم انقلاب در مورد تفاهمنامه رئیس جمهور ایران با رئیس جمهور آمریکا، از یک منظر، دارای دو بخش است: بخش اول: «اعلام اختلاف نظر» با مفاد تفاهمنامه و سیر مذاکرات: «بنده علی‌الاصول، نظر دیگری داشتم» و بخش دوم: «اعلام موافقت و اجازه» برای ادامه تفاهم و مذاکرات: «از باب تعهّدی که رئیس‌جمهور محترم به‌عنوان رئیس شورای …

اختصاصی شبکه اجتهاد: صدور پیام رهبر انقلاب آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای به مناسبت امضای تفاهمنامه میان ایران و آمریکا از زوایای گوناگون مورد بحث و تاملات قرار گرفته است؛ یکی از این زوایا می‌تواند زاویه فقه سیاسی باشد. مفهوم و منطوق و مدلول کلیت پیام رهبر معزز انقلاب تاکید بر ساز و کارهای نهادینه شده در نظام سیاسی اسلامی و چارچوبه‌های …

اختصاصی شبکه اجتهاد: بحث از هوش مصنوعی در سال‌های اخیر از حوزه مسائل صرفاً فنی فراتر رفته و به یکی از موضوعات مؤثر در مباحث معرفت‌شناسی، فلسفه ذهن، فلسفه علم و حتی اجتهاد و استنباط تبدیل شده است. با این حال، به نظر می‌رسد بخش قابل توجهی از مباحث موجود، مبتلا به نوعی خلط میان سطوح مختلف مسئله است؛ به‌گونه‌ای …

شبکه اجتهاد: واژه «علی‌الاصول» در نامه رهبر معظم انقلاب، به‌خودی خود، یک بیانیه فشرده و گویای سیاسی است که دریچه ورود به لایه‌های عمیق‌تر و پیچیده‌تر تصمیم‌سازی در جمهوری اسلامی را می‌گشاید؛ این قید که در زبان حقوقی و اصولی به معنای «بر اساس اصل و قاعده» به کار می‌رود، در این بافت مشخص، حکایت از وجود یک تنش آگاهانه …

شبکه اجتهاد: این روزها تعبیر «علی‌الأصول» به کلیدواژه‌ای پرتکرار در سپهر سیاسی کشور تبدیل شده است. مروری بر پاره‌ای از اصول حاکم بر تفاهم با شیطان بزرگ! می‌تواند به کارایی و ماندگاری این مفهوم در فهم رویکرد ما در روابط بین‌الملل در شرایط کنونی یاری رساند. در این یادداشت، جریان اصول شناخته‌شده‌ی عزّت، مصلحت و حزم، دوراندیشی و حکمت را …

شبکه اجتهاد: پس از انتشار پیام رهبر معظم انقلاب درباره تفاهم‌نامه اخیر، برخی تحلیل‌ها پیرامون عبارت کلیدی ایشان شکل گرفت: «بنده علی‌الاصول نظر دیگری داشتم، اما از باب تعهدی که رئیس‌جمهور و مسئولان مربوطه دادند، اجازه داده شد». برخی معتقدند بخش اول عبارت ناظر به حکم اولیه فقه سیاسی است؛ یعنی بر اساس آیه ۱۲ سوره توبه، اصل در مواجهه …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ در پیامی فرمودند: همان‌گونه که مطلع شُدید، تفاهم‌نامه‌ای بین رئیس‌جمهوران ایران و امریکا امضا شد… بنده علی‌الاصول، نظر دیگری داشتم ولی از باب تعهّدی که رئیس‌جمهور محترم به‌عنوان رئیس شورای عالی امنیت ملّی از طرف خود و سایر اعضا در پاسداشت حقوق ملّت ایران و …

شبکه اجتهاد: این پیام، یک «موافقت مشروطِ توأم با مرزبندی غلیظ» است. آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای در آغاز زعامت خود، به جای استفاده از ادبیات سنتیِ تشکر و پدری کردن برای قوا، از ادبیات «تعهدخواهی حقوقی» استفاده کرده است. رهبری معظم در این بند، ساختار حقوقی تصمیم‌گیری در کشور را بازتعریف می‌کند. از نظر واقع‌گرایی سیاسی، او با برجسته کردن …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مدخل ورود آیت‌الله شیخ محمداسحاق فیاض (ره) به مسئله زنان، یک انتخاب روش‌شناختی است نه صرفاً یک موضع فقهی: ایشان قاعده عرض بر کتاب را به‌عنوان مرجّح اصلی در تعارض روایات به‌کار می‌گیرد. دسته‌ای از روایات موجود در منابع فریقین – که زن را از جهت عقل و ایمان «ناقص» می‌شمارند یا مشورت با زنان را مذموم …