یادداشت فقهی و اصولی

شبکه اجتهاد: حضرات آیات، اساتید معظم و نخبگان گران‌قدر حوزوی و دانشگاهی؛ امروز که صدای غرشِ جنگ نه از دوردست، بلکه از نزدیکیِ «شاهرگ‌های حیاتی» میهن به گوش می‌رسد، سکوت یا استمرارِ فضایِ عادیِ علمی، به معنایِ عقب‌ماندگی از تاریخ است. زمانی که نظامیان، مسئولان و آحاد مردم آرایشِ جنگی گرفته‌اند، پذیرفتنی نیست که سنگرهایِ تئوریک و کرسی‌هایِ نخبگانی در …

شبکه اجتهاد: تصویر جنگ، که قرن‌ها در ذهنیت جمعی بشر به مثابه تلاقی خونین سپاهیان در دشتی غبارآلود یا تسخیر قلعه‌های سنگی حک شده بود، در سپیده‌دم قرن بیست‌ویکم به یک دیرینه‌نگاریِ خطرناک و گمراه‌کننده بدل شده است. پارادایم حاکم بر منازعات امروز، بر فرسایش و فروپاشی نظام‌مندِ توانِ زیستِ ملی دشمن استوار است؛ جنگی تمام‌عیار که در آن، خط …

اختصاصی شبکه اجتهاد: جمهوری اسلامی در طی دوران زعامت امام شهید حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای با بحران‌های بسیاری دست و پنجه نرم کرده و فتنه‌های بسیاری را از سر گذرانده قاعدتا برخی از این فتنه‌ها به تنهایی کافی است برای اینکه ملتی را زمین‌گیر نموده و آن کشور را میدان تاخت و تاز اجنبی و بیگانه قرار دهد. در ولایت …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در ادبیات روابط بین‌الملل و مطالعات استراتژیک، یکی از پیچیده‌ترین حالت‌های درگیری، «جنگ نامتقارن» است؛ تقابلی که در آن، یک طرفِ میدان از برتری چشمگیر نظامی، رسانه‌ای و اقتصادی برخوردار است و تلاش می‌کند با تکیه بر این هیمنه، اراده‌ی رقیب را پیش از آغاز نبرد فیزیکی در هم بشکند. در روزهای تقابل جبهه مقاومت با ائتلاف …

شبکه اجتهاد: اذن جهاد، توصیه به جهاد، ترغیب به جهاد و فتوای جهاد فرق دارند و هر کدام، دارای موازین و ادبیات فقهی خاصی هستند. در آیات متعددی از قرآن به اصل جهاد اشاره شده است: وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ… وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ و… اما فتوای جهاد در عصر غیبت، به‌معنای دستور حاکم شرع …

شبکه اجتهاد: اکنون که ناو ایرانی خارج از منطقه مورد اصابت قرار گرفته، جنگ دیگر منطقه‌ای نیست و دارایی‌های آمریکا و اسرائیل، اهداف مشروع ایران در سرتاسر جهان می‌تواند تلقی شود. در عین حال مبدأ حملات باید دقیقا شناسایی شود و به مردم معرفی شود که حمله کننده آمریکا بوده یا اسرائیل؟ و به منافع همان مبدأ در سایر نقاط …

شبکه اجتهاد: حکومت که در دیدگاه اسلامی، دستگاه اجرای دین در جامعه است، در عصر غیبت بر عهده فقیه عادل، توانا و زمان شناس گذاشته شده است، بر این اساس فقیهی که صلاحیت برتری از دیگر فقیهان عصر خود در این زمینه داشته باشد از طرف امام زمان (عج) به عنوان نائب عام مطرح می‌گردد. این حقیقت نشان دهنده آن …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در مطالعات ژئوپلیتیک و روابط بین‌الملل، مفهوم «صلح پایدار» همواره به عنوان غایت نهایی متون نظری در نظر گرفته می‌شود. با این حال، در پارادایم فقه کلان مقاومت و دفاع مقدّس، صلحِ بدون عدالت و بدون رفع عوامل تهدید، نه تنها یک آرمانشهر نیست، بلکه یک «تله راهبردی» محسوب می‌شود. بر این اساس، توقف درگیری‌های نظامی در …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مسأله‌ی «تورّم علم اصول» و نسبتِ میانِ حجم مباحث آموزشی با کارآمدیِ استنباطی، یکی از چالش‌های نه‌چندان نوپدید در حوزه‌های علمیه شیعه است. نوشتار حاضر با روی‌کردی تحلیلی-انتقادی، نخست به بازخوانیِ نقدِ تاریخیِ سیّدمحسن امین در کتاب «أعیان الشیعه» می‌پردازد؛ نقدی که بر پارادوکسِ روشیِ شیخ انصاری (میانِ ستایشِ ایجازِ کاشف‌الغطاء و نگارشِ مبسوطِ رسائل) تمرکز دارد. …

شبکه اجتهاد: در سپهر اقتصادی ایران پس از انقلاب، دو جریان فکری متمایز اما در عین حال هم‌خانواده، کوشیده‌اند پاسخی بومی و دینی به پرسش‌های پیچیده معیشت و توسعه ارائه دهند. از یک سو، مکتب اقتصاد اسلامی قرار دارد که به عنوان چارچوبی کلان و فراگیر، خواستار بازتعریف تمامی ارکان نظام اقتصادی از تولید و توزیع تا تجارت و مالی، …

شبکه اجتهاد: در کتاب مرجع و مهم «العروه الوثقی» بحث ولایت فقیه و دامنه آن به صورت مستقل مطرح نشده است و از همین رو محشیان هم کمتر وارد اظهار نظر در این زمینه شده‌اند. با این حال از لابه لای برخی از مباحث دیگری که به تناسب طرح شده تا حدی می‌توان به نظرات فقیهان در این موضوع مهم …

اختصاصی شبکه اجتهاد: سال‌هاست که از «اجتهاد معاصر» سخن می‌گوییم؛ نه فقط به‌عنوان یک اصطلاح فنی، بلکه به‌عنوان خط دفاعی در برابر داوری‌هایی که فقه شیعه را در برابر تحولات جهانی، «بی‌بضاعت» ارزیابی می‌کنند. ما با ظرفیت‌هایی همچون اصول فقه، عقل عملی، قواعد عامه و ظرفیت زمان و مکان، همواره ثابت کرده‌ایم که فقه از حیث ابزار و روش، زنده …

اختصاصی شبکه اجتهاد: امروزه بحث‌های ثبوتی از وجود فقه نظام در میان متعاطیان فقه بسیار بالا گرفته است؛ عده‌‌ای قائل شده‌اند که فقه از همان بدو تأسیس دارای ساختار و نظامی بوده است که هنوز کشف نشده است و وظیفه ماست که چنین ساختاری را از دل فقه بیرون بکشیم؛ تا فقه بتواند در مسائل جدید ورود کرده و از …

شبکه اجتهاد: نه به خاطرِ «اسلام رحمانی» و نفی مطلقِ خشونت، با دگراندیشی دینی یا مصلحت بافیِ سیاسی! نه به خاطر اینکه در اعتراضات و ناآرامی‌های دهه‌ی اخیر ایران هیچ کس متهم به این عناوین نمی‌شود!  بلکه بدین خاطر که: ناآرامی‌ها، اوّل «پدیده‌های اجتماعی- سیاسی» و بعد «قضائی-فقهی»‌اند. اول نیازمند «تبیین و توصیف» و بعد نوبت «حُکم یا مجازات» است. …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در ادبیات اصول فقه امامیه، قاعده‌ «ترجیح به مخالفت با عامه» از جمله قواعدی است که همواره محل بحث، مناقشه و بازخوانی بوده است. این قاعده، در نگاه نخست، ساده و حتی تا حدی شعاری به نظر می‌رسد: هرگاه دو خبر متعارض در اختیار باشد، خبری که با عامه مخالفت دارد، مقدم است. اما آیا واقعاً مقصود …

نوشتار پیش‌روی با اتکا به مبانی نظریّه‌ی نوین «فقه کلان» و بهره‌گیری از ادبیّات مدرن اقتصاد کلان، به واکاوی حکم شرعی سیاست «افزایش تعمّدی نرخ ارز» (Devaluation) توسّط دولت‌ها برای جبران کسری بودجه می‌پردازد. فرضیّه‌ این است که اقدام دولت در کاهش ارزش پول ملی به منظور کسب درآمد (Seigniorage) و کاهش تعهّدات حقیقی خود، مصداق بارز «غش در معامله …

شبکه اجتهاد: در ژرفای مباحث اصول فقه، یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌ها به حوزه عمل شارع بازمی‌گردد: آیا قانون‌گذار الهی می‌تواند اعتبارات عقلایی را منهدم کند؟ آیا شارع، آفریننده اعتبار است یا مصرف‌کننده اعتبارات عقلایی و جهت‌دهنده به آن؟ این پرسش، هرچند در نگاه نخست رنگی نظری دارد، در حقیقت بنیان فهم ما از نسبت دین با جهان متغیر انسانی را …

اختصاصی شبکه اجتهاد: نظریه «منطقه الفراغ» برای نخستین‌بار با قلم آیت‌الله شهید سید محمدباقر صدر وارد ادبیات فقه شیعه شد. این نظریه به‌مثابه یکی از مهمترین جلوه‌های پویایی و انعطاف‌پذیری شریعت و سازوکار هم‌پایی آن با تحولات زندگی اجتماعی مطرح گردید؛ سازوکاری که ظرفیت راهبری فقاهت را در عرصه اداره ارتقاء می‌بخشید و ولی امر را قادر می‌ساخت تا متناسب …

شبکه اجتهاد: یکی از خطاهای رایج در گفت‌وگو درباره اقتصاد اسلامی، خلط میان «غایت‌های ثابت شرعی» و «روش‌ها و سازوکارهای متغیر اجتماعی» است؛ خطایی که نتیجه آن، تولید فانتزی‌هایی ذهنی به نام اقتصاد اسلامی است؛ فانتزی‌هایی که بیش از آنکه از فقه تغذیه کنند، از ساده‌سازی واقعیت اجتماعی ناشی می‌شوند. در منطق قرآن، آنچه به‌صراحت مورد تأکید است، غایت عدالت …

شبکه اجتهاد: با بررسی دقیق آثار فقهی مرحوم آیت‌الله العظمی سیدمحمدهادی میلانی، می‌توان به روشنی دریافت که ایشان در زمره فقیهانی قرار می‌گیرند که ولایت عامه فقیه را پذیرفته‌اند، هرچند این مبحث را در قالب یک باب مستقل مطرح نکرده‌اند. ایشان در کتاب الخمس، به مناسبت بحث از سهم امام و نحوه تصرف در آن، به صراحت وارد مباحث ولایت …

شبکه اجتهاد: وقتی ابزار، جعل را بر سکوت ترجیح می‌دهد، دیگر در مقام جهل نیست؛ در مقام جعلِ اعتبارِبی‌مبناست. اصول عملیه بر جهل بنا شده‌اند؛ اما هوش مصنوعی جهل را برنمی‌تابد. تعارض ساختاری هوش مصنوعی با اصول عملیه تعارضی که هنوز دیده نشده، در نگاه نخست، نسبت هوش مصنوعی با فقه و اصول، نسبتی ابزاری به نظر می‌رسد: ابزارِ تسهیل، …

شبکه اجتهاد: اجتهاد فقهی در مفهوم تخصصی و اصطلاحی آن نزد فقیهان مذاهب فقهی جهان اسلام، پدیده‌ای چندوجهی و پیچیده است که نمی‌توان آن را به یک بعد تئوریک یا عملی محدود کرد. در بررسی اجتهاد باید عناصر متعدد و در هم‌تنیده‌ای را مدنظر داشت که همگی در هدایت فرآیند استنباط حکم شرعی از منابع وحیانی نقش‌آفرین‌اند: اصول و مبانی …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مطالعه‌ی میان رشته‌ای در فقه و حقوق بین‌الملل، روابط دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی، نیازمند تنظیم مقرراتی است که از منظر فقه باید در منابع جستجو گردد. هرچند درگذشته در کتب فقهی موضوعات بین‌المللی مورد بررسی قرار گرفته است، اما گسترش روابط میان کشورها سبب پیدایش موضوعات جدیدی در این عرصه شده است. در این مکتوب با تکیه …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در حالی که از عمر مصوّبه‌ی جدید مجلس شورای اسلامی مبنی بر کاهش سقف اجرای حکم حبس برای مهریه از ۱۱۰ به ۱۴ سکه، چند ساعتی بیشتر نمی‌گذرد، این اقدام مجلس مناقشات بسیاری را در محافل حقوقی و اجتماعی برانگیخته است. مخالفان با تمسک به اصل «حاکمیّت اراده» و «لزوم وفای به عهد»، دخالت دولت در توافقات …

شبکه اجتهاد: اخیر استفتاء و فتوایی از آیت‌الله سیستانی منتشر شده است که ایشان توصیه فرموده پشت سر ائمه جماعتی که حقوق ماهانه از دولت دریافت می‌کنند، نماز نخوانند. این پاسخ سبب شده برخی به این گزاره دامن بزنند که عمده ائمه جماعات که در شرکت‌ها و موسسات نماز می‌خوانند اینگونه‌اند و نباید پشت سر آن‌ها نماز خواند. لذا نکاتی …

شبکه اجتهاد: فقه شیعه در طول تاریخ توانسته است پاسخگوی بسیاری از نیازهای جوامع اسلامی باشد؛ اما پیچیدگی‌های دنیای جدید، ظهور علوم انسانی مدرن و نیازهای گسترده انسانی در ساحت‌های مختلف فردی تا اجتماعی و تمدنی، ضرورت تحول در روش اجتهاد و تولید فقه مطلوب معاصر را دوچندان کرده است. آنچه امروز بیش از هر چیز لازم است، عبور از …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در روزهای گذشته یکی از محققان حوزوی به بررسی انتقادی مبنای شهید صدر در «قاعده اطلاق» پرداخته و شتابان «ناتمامی استدلال در ناحیه متعلق و محمول» را نتیجه گرفته است. بی‌شک ابتنای سنت سدید فقاهت بر حرّیت و بررسی انتقادی دیدگاه‌ها از مهم‌ترین ارکان حیات و پویایی فقه در تاریخ این دانش بوده است، اما خوانش شتابزدهٔ …

اختصاصی شبکه اجتهاد: اعتبارسنجی روایات در روش‌‏های سنتی مسلمان معطوف به کشف اجزای درونی متن است و آن را با نگاهی بیرونی به اصالت و اعتبار تاریخی روایات نسنجیده و و میزان صحت و سقم متن را از روی تحوّلات و تطوّرات تاریخی و آمیزش با فرهنگ‏‌های وارداتی نمی‏‌کاود و علل پیدایش متن‌‏های متناقض، متضادّ و مخالف، و بستر وقوع …

اختصاصی شبکه اجتهاد: از منظر شریعت مطهر، که سعادت دنیوی و اُخروی بشر را در گرو حرکت در مدار بندگی می‌داند، همواره هر پدیده نوظهوری که با جوهره‌ی خلقت و مصالح نوع انسانی در تعارض باشد، مورد تأمل و بررسی دقیق قرار گرفته است. در عصر حاضر، پیشرفت‌های شگرف در حوزه علم ژنتیک و فنّاوری‌های تولید مثل، مسائلی را در …

شبکه اجتهاد: در سپهر اندیشه فقهی، نام مرحوم محقق اردبیلی با درخشش عقل قرین است. با تأمل در آثار گرانسنگ او، مشاهده می‌کنیم که در موارد بسیار، عقل و نقل را هم‌دوش و هم‌جوار و هم‌عنان و هم‌زبان، به عنوان دو بال پرواز در آسمان استدلال به کار می‌گیرد. این هم‌نشینی مبارک، نشان از آن دارد که ذهن وقّاد و …