یادداشت فقهی و اصولی

شبکه اجتهاد: مرجع فقید آیت‌الله العظمی فیاض امروز ۱۴ جوزا / خرداد ۱۴۰۵ در سن ۹۶ سالگی دارفانی را ترک و به دیدار معبودش شتافت. بدون شک وی از شخصیت‌های استثنائی در تاریخ معاصر فقاهت شیعه بود که در ذهن‌ها باقی خواهد ماند. امّا میراثی که از آن مرحوم بر جای ماند چیست؟ بدون شک فقاهت، تدبر و تعمق فقهی …

شبکه اجتهاد: در گذرگاه پرنشیب‌وفراز تاریخ، و بر صحیفهٔ ایام، نجف را اینک سوگ مردی است که خود فصلی بود از تاریخ آن دیار. آیت‌الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض، سرانجام رخ در نقاب خاک کشید و به رحمت الهى پیوست. حیات او، که یکسره در ساحت قدسی فقه و اصول و در مصاحبت با معارف اهل بیت (ع) گذشت، …

اختصاصی شبکه اجتهاد: فهم جامع اندیشه‌های شهید صدر نباید در مرزهای آثار اصولی ایشان (همچون حلقات و بحوث) متوقف شود. ایشان علاوه‌بر جایگاه برجسته در علم اصول، در حوزه‌های فقه اجتماعی، نظریه نظام، اقتصاد اسلامی، فلسفه استقراء و روش کشف نظریه، صاحب مکتب است. برای دستیابی به «نظام خانواده» از دیدگاه ایشان، باید به منظومه آثار وی از جمله الأسس …

اختصاصی شبکه اجتهاد: یکی از پرسش‌های مهم در فقه معاصر، نسبت «خانواده» با فقه اجتماعی است. آیا خانواده در منطق فقه، صرفاً نهادی حقوقی برای تنظیم روابط زن و مرد، والدین و فرزندان و احکام نکاح و طلاق است، یا باید آن را خرده‌نظامی در دل کلان‌نظام اجتماعی اسلام دانست؟ پاسخ به این پرسش، در گرو عبور از نگاه جزیره‌ای …

اختصاصی شبکه اجتهاد: تبیینِ مشروعیتِ بین‌المللی و فقهیِ اقدام جمهوری اسلامی ایران علیه پایگاه‌های نظامی ایالات متحده در منطقه، مستلزمِ واکاویِ «حق دفاع» در برابر تجاوزاتی است که نظم حقوقی و حیات انسانی را به مخاطره انداخته‌اند. در فقه اسلامی و نظام حقوق بین‌الملل، اصل بر «منع توسل به زور» (Prohibition of the use of force) استوار است؛ اما همین …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در سال‌های ابتدایی رهبری قائد شهید، برخی کج‌اندیشان داخلی با طرح این ادعا که ولایت فقیه در امر حکومت مشروط به اعلمیت فقهی است، کوشیدند جانشینی ایشان از امام خمینی(ره) در جایگاه ولایت مطلقه فقیه را نامشروع جلوه دهند؛ از آن‌رو که مدعی بودند ایشان اعلم فقهای زمان خود نیست. این افراد با ترویج گسترده این ادعا …

شبکه اجتهاد: دین مبین اسلام، نظامی جامع و فراگیر است که برای هدایت بشر در تمامی شئون زندگی، از فردی تا اجتماعی و بین‌المللی، اصول و قواعدی را ارائه داده است. فقه، به عنوان استنباط و تبیین این احکام، همواره در تلاش بوده تا با رویکردی پویا و واقع‌بینانه، به مسائل نوظهور و پیچیدگی‌های دنیای متغیر پاسخ دهد. در این …

اختصاصی شبکه اجتهاد: ما به شدت نیازمند بازخوانی «اقتصاد اعتبار علمی» در حوزه علمیه هستیم؛ وضعیتی که در آن گاهی صورت و زبان فقهی بیش از توان واقعی حل مسئله ارزش پیدا می‌کند. در چنین فضایی، سخنی ممکن است دقیق، نوآور و مرتبط با نیازهای جامعه باشد، اما چون در قالب رسمی و مألوف بیان نشده، جدی گرفته نشود. در …

شبکه اجتهاد: بعثت به‌مثابه ضرورت هدایت و ترجمه حقیقت در تاریخ انسانی: در سنت حکمت اسلامی و الهیات عقلی، بعثت هرگز به‌مثابه یک واقعه صرفاً تاریخی یا مقطعی فهم نشده، بلکه پاسخی به یک نیاز ساختاری در ساحت وجودی و اجتماعی انسان تلقی گردیده است؛ چنان‌که برخی پژوهش‌ها تصریح می‌کنند «نبوت پاسخی به محدودیت عقل عملی در هدایت جمعی انسان …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در این نوشتار نسبت فقه و همبستگی اجتماعی و نقشی که فقه در همبستگی اجتماعی در جنگ رمضان ایفا کرده، نکاتی اشاره خواهد شد. نکته اول: همبستگی اجتماعی پدیده‌ای است که بر پایه آن در سطح یک گروه یا یک جامعه، اعضا به یکدیگر وابسته و به طور متقابل نیازمند یکدیگر هستند. همبستگى اجتماعى جامعه ناشى از …

شبکه اجتهاد: یکی از پرسش‌هایی که در روزهای جنگ مطرح می‌شود، پرسش از نسبت میان آیه ۱۹۵ سوره مبارکه بقره «وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَى التَّهْلُکَه» با ادله جهاد است. برخی بر این نظر هستند که این آیه می‌تواند ادله جهاد را تقیید بزند. این دیدگاه، سابقه‌ای هم در کتب فقهی دارد. برخی فقها مانند محقق کرکی بر آن شده‌اند …

شبکه اجتهاد: یکی از عناوینی که در باور فقیهان، حکم شرعی بدان تعلق یافته است، عنوان «تکثیر سواد المشرکین» است. قدیمترین سخنی که در این موضوع در دست داریم، سخن ابن‌عباس است که در شأن نزول آیه‌ی مبارکِ «إِنَّ اَلَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ اَلْمَلاٰئِکَهُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی اَلْأَرْض» می‌گوید: گروهی از مسلمانان که هجرت نکرده بودند …

شبکه اجتهاد: از نظر فقهی، بازدارندگی تحت چه عنوانی تحلیل می‌شود؟ پس از آنکه متجاوز عقب نشست، تنبیه او جهت بازدارندگی تحت کدام عنوان فقهی قرار می‌گیرد؟ حدود ناشی از بازدارندگی متکی به سطح تجاوز دشمن است یا خیر؟ دشمن آمریکایی-اسرائیلی در حال تخریب تأسیسات نفتی و شریان‌های حیاتی کشور است، آیا می‌توان مقابله به مثل نمود؟ حد این مقابله …

شبکه اجتهاد: فقه شیعه در طول ادوار گذشته و با تطور زمان و تحول زمانه بر بالندگی خود افزوده و هرچه از زمان تأسیس خود فاصله می‌گیرد، بر عمق و سطح خود افزوده و روش‌های خود را نیز تکامل بخشیده‌است. فقه زمان امام‌صادق(ع) که از بساطت و سادگی برخودار بود، در قرن چهارم به‌صورت علمی مستقل در آمده و روش …

شبکه اجتهاد: در میان مطالبی که پیرامون قائد شهید امت در این روزها نگاشته شده است کمتر به جنبه‌های علمی و به خصوص فقهی وی پرداخته شده است. این در حالی است که یکی از مهم‌ترین عرصه‌های حیات علمی وی، تلاش‌های وی در حوزه فقه به خصوص فقه معاصر بوده است. شهید آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، همچون خلف خود، آیت‌الله …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در جریان جنگ رمضان، برای بسیاری از مومنان این پرسش مطرح شد که چرا مرجعیت عالی نجف، با وجود شدت تجاوز و گستره افکار عمومی جهان اسلام، فتوای صریح جهاد صادر نکرد. این پرسش اگر صرفاً در سطح انتظارهای سیاسی یا عاطفی بررسی شود، ممکن است به برداشت‌هایی ساده‌انگارانه از «سکوت» مرجعیت بینجامد. اما در چارچوب سنت …

شبکه اجتهاد: در پی تجاوز نظامی ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی به حریم مقدس و تمامیت ارضی جمهوری اسلامی ایران، تبیین دقیق مسئولیت بین‌المللی مباشران و شرکای منطقه‌ای آنان که با مشارکت مستقیم یا در اختیار قرار دادن قلمرو و فضای سرزمینی خود در این فعل متخلفانه سهیم بوده‌اند، به یک ضرورت حقوقی و راهبردی اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است. …

اختصاصی شبکه اجتهاد: از پیامدهای مهم دفاع مقدس رمضان، محدود شدن دسترسی به اینترنت بین‌الملل و کاهش نقش گروه‌های مرجع و متخاصم خارجی در تولید و توزیع محتوای فکری و اعتقادی مخرب برای نسل جوان است. این وضعیت به شکل‌گیری فرصتی جدید انجامید که در آن مخاطبان به‌سوی برنامه‌ها و پلتفرم‌های داخلی روی آوردند. در این چارچوب، امکان بازتولید و …

شبکه اجتهاد: از نظر فقهی، بازدارندگی تحت چه عنوانی تحلیل می‌شود؟ پس از آنکه متجاوز عقب نشست، تنبیه او جهت بازدارندگی تحت کدام عنوان فقهی قرار می‌گیرد؟ حدود ناشی از بازدارندگی متکی به سطح تجاوز دشمن است یا خیر؟ دشمن آمریکایی-اسرائیلی در حال تخریب تأسیسات نفتی و شریان‌های حیاتی کشور است، آیا می‌توان مقابله به مثل نمود؟ حد این مقابله …

اختصاصی شبکه اجتهاد: این نوشتار با رویکردی میان‌رشته‌ای و با بهره‌گیری از ابزارهای تحلیل در روابط بین‌الملل، علوم سیاسی و فقه کلان راهبردی، به تبیین وضعیت میدانی جنگ فعلی و ضرورت تغییر پارادایم از «مدیریت درگیری» به «پایان‌دهی مطلق» می‌پردازد. نگارنده استدلال می‌کند که با گذشت پانزده روز از نبرد رمضان و با توجه به توازن قوا به نفع جمهوری …

شبکه اجتهاد: حضرات آیات، اساتید معظم و نخبگان گران‌قدر حوزوی و دانشگاهی؛ امروز که صدای غرشِ جنگ نه از دوردست، بلکه از نزدیکیِ «شاهرگ‌های حیاتی» میهن به گوش می‌رسد، سکوت یا استمرارِ فضایِ عادیِ علمی، به معنایِ عقب‌ماندگی از تاریخ است. زمانی که نظامیان، مسئولان و آحاد مردم آرایشِ جنگی گرفته‌اند، پذیرفتنی نیست که سنگرهایِ تئوریک و کرسی‌هایِ نخبگانی در …

شبکه اجتهاد: تصویر جنگ، که قرن‌ها در ذهنیت جمعی بشر به مثابه تلاقی خونین سپاهیان در دشتی غبارآلود یا تسخیر قلعه‌های سنگی حک شده بود، در سپیده‌دم قرن بیست‌ویکم به یک دیرینه‌نگاریِ خطرناک و گمراه‌کننده بدل شده است. پارادایم حاکم بر منازعات امروز، بر فرسایش و فروپاشی نظام‌مندِ توانِ زیستِ ملی دشمن استوار است؛ جنگی تمام‌عیار که در آن، خط …

اختصاصی شبکه اجتهاد: جمهوری اسلامی در طی دوران زعامت امام شهید حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای با بحران‌های بسیاری دست و پنجه نرم کرده و فتنه‌های بسیاری را از سر گذرانده قاعدتا برخی از این فتنه‌ها به تنهایی کافی است برای اینکه ملتی را زمین‌گیر نموده و آن کشور را میدان تاخت و تاز اجنبی و بیگانه قرار دهد. در ولایت …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در ادبیات روابط بین‌الملل و مطالعات استراتژیک، یکی از پیچیده‌ترین حالت‌های درگیری، «جنگ نامتقارن» است؛ تقابلی که در آن، یک طرفِ میدان از برتری چشمگیر نظامی، رسانه‌ای و اقتصادی برخوردار است و تلاش می‌کند با تکیه بر این هیمنه، اراده‌ی رقیب را پیش از آغاز نبرد فیزیکی در هم بشکند. در روزهای تقابل جبهه مقاومت با ائتلاف …

شبکه اجتهاد: اذن جهاد، توصیه به جهاد، ترغیب به جهاد و فتوای جهاد فرق دارند و هر کدام، دارای موازین و ادبیات فقهی خاصی هستند. در آیات متعددی از قرآن به اصل جهاد اشاره شده است: وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ… وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ و… اما فتوای جهاد در عصر غیبت، به‌معنای دستور حاکم شرع …

شبکه اجتهاد: اکنون که ناو ایرانی خارج از منطقه مورد اصابت قرار گرفته، جنگ دیگر منطقه‌ای نیست و دارایی‌های آمریکا و اسرائیل، اهداف مشروع ایران در سرتاسر جهان می‌تواند تلقی شود. در عین حال مبدأ حملات باید دقیقا شناسایی شود و به مردم معرفی شود که حمله کننده آمریکا بوده یا اسرائیل؟ و به منافع همان مبدأ در سایر نقاط …

شبکه اجتهاد: حکومت که در دیدگاه اسلامی، دستگاه اجرای دین در جامعه است، در عصر غیبت بر عهده فقیه عادل، توانا و زمان شناس گذاشته شده است، بر این اساس فقیهی که صلاحیت برتری از دیگر فقیهان عصر خود در این زمینه داشته باشد از طرف امام زمان (عج) به عنوان نائب عام مطرح می‌گردد. این حقیقت نشان دهنده آن …

اختصاصی شبکه اجتهاد: در مطالعات ژئوپلیتیک و روابط بین‌الملل، مفهوم «صلح پایدار» همواره به عنوان غایت نهایی متون نظری در نظر گرفته می‌شود. با این حال، در پارادایم فقه کلان مقاومت و دفاع مقدّس، صلحِ بدون عدالت و بدون رفع عوامل تهدید، نه تنها یک آرمانشهر نیست، بلکه یک «تله راهبردی» محسوب می‌شود. بر این اساس، توقف درگیری‌های نظامی در …

اختصاصی شبکه اجتهاد: مسأله‌ی «تورّم علم اصول» و نسبتِ میانِ حجم مباحث آموزشی با کارآمدیِ استنباطی، یکی از چالش‌های نه‌چندان نوپدید در حوزه‌های علمیه شیعه است. نوشتار حاضر با روی‌کردی تحلیلی-انتقادی، نخست به بازخوانیِ نقدِ تاریخیِ سیّدمحسن امین در کتاب «أعیان الشیعه» می‌پردازد؛ نقدی که بر پارادوکسِ روشیِ شیخ انصاری (میانِ ستایشِ ایجازِ کاشف‌الغطاء و نگارشِ مبسوطِ رسائل) تمرکز دارد. …

شبکه اجتهاد: در سپهر اقتصادی ایران پس از انقلاب، دو جریان فکری متمایز اما در عین حال هم‌خانواده، کوشیده‌اند پاسخی بومی و دینی به پرسش‌های پیچیده معیشت و توسعه ارائه دهند. از یک سو، مکتب اقتصاد اسلامی قرار دارد که به عنوان چارچوبی کلان و فراگیر، خواستار بازتعریف تمامی ارکان نظام اقتصادی از تولید و توزیع تا تجارت و مالی، …